Yer pösti gazlari
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 60-b. — ziyouz.com
Yer pösti gazlari - Yer pöstila erkin, suv va neftda eritma, jinslarda (ayniqsa qazilma kömirlarda) sorbit (şimilgan) holatlarda uçraydigan gazlar. Yer geosferalarida sayyoraning markaziga tomon gazlarning miqdori köpayib boradi. 1—2 km çuqurliqda termokatalik yoki neft-gaz zonasi 7 km ga yetgaç, metan zonasi boşlanadi. Gaz hosil bölişi jarayonlarining mohiyatiga qarab Ye.p.g.ning 9 taga yaqin genetik turi farq qilinadi. Bularning eng muhimlari kata-genetik, metamorfik, vulkanik, bio-kimyoviy, radioaktiv va havoda hosil bölgan gazlardir. Qolgan guruhlari (yadro reaksiyasi gazlari, radiokimyoviy va Yer pösti ostidagi gazlar) ikkinçi darajali gazlar.
Katagenetik gazlar çökindi jinslarning çuqurlikka çökişi va ayni payta bosimning 100 dan 2000— 2500 atmosferagaça, t-raning 25—30° dan 250—300° gaça oşişi natijasida çökindi jinslardagi organik moddalarning tubdan özgarişidan hosil böladi (q. Yonuvçi tabiiy gazlar). T-ra va bosimning yanada oşişi b-n metamorfik gazlar paydo böla boşlaydi. Katagenetik gazlarning asosiy tarkibi suv buğlari, karbon (II) oksidi, metan, azot, ba'zan inert gazlar va uçuvçan xloridlardan iborat. Vulkan gazlari Yerning çuqur qismidan keladi va mantiyaning gazsizlanişi b-n boğliq (q. Vulkan gazlari).
Organik moddalarning bakteriologik parçalanişi va ba'zi mineral tuzlarning kayta tiklanişidan biokimyoviy gazlar hosil böladi. Bularga metan va uning gomologlari (etan va b.), karbon oksidi, vodorod sulfidi, azot, kislorod, goho vodorod va b. kiradi. Radioaktiv gazlar radioaktiv elementlarning parçalanişidan tarkib topadi; bular geliy, toriy va b.dan iborat. Havoda hosil bölgan gazlarga Yer pöstining çuqur qismiga suvli eritmalar holida kirib borgan gazlar mansub. Bunday gazlarga azot, kislorod va inert gazlar (argon, kripton va ksenon) kiradi.
Kimyoviy tarkibiga köra Ye.p.g. uglevodorodli, azot va karbonat angidritlilarga bölinadi.
Yonuvçi (uglevodorodli) gazlarning ğoyat katta massalari yer osti suvlarida erigan va asosan molekulyar eritma holida böladi. Mac, azot NH4, NO2, NO3 şaklida. Uglevodorodli gazlarning köp qismi tarqoq çökindi jinslar va qazilma kömirlar tarkibida ham organik moddalar b-n boğliq. 1960 y.da Yaponiyada gazning 30% yer osti suvlaridan olingan. Biokimyoviy jarayonlar natijasida kislorodning yer yuzasida karbonat angidridiga aylanişi gaz hosil bölişining asosiy omili hisoblanadi. Özbekistonda Qizilqumda 44 trillion m3, Qoraqumda (Ustyurt b-n birgalikda) 86 trillion m3 uglevodorod gazi borligi aniqlangan.
Abdulla Mavlonov.
Q.: Vulkan gazlari, Yonuvçi tabiiy gazlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР ПЎСТИ ГАЗЛАРИ - Ер пўстила эркин, сув ва нефтда эритма, жинсларда (айниқса қазилма кўмирларда) сорбит (шимилган) ҳолатларда учрайдиган газлар. Ер геосфераларида сайёранинг марказига томон газларнинг миқдори кўпайиб боради. 1—2 км чуқурлиқда термокаталик ёки нефть-газ зонаси 7 км га етгач, метан зонаси бошланади. Газ ҳосил бўлиши жараёнларининг моҳиятига қараб Е.п.г.нинг 9 тага яқин генетик тури фарқ қилинади. Буларнинг энг муҳимлари ката-генетик, метаморфик, вулканик, био-кимёвий, радиоактив ва ҳавода ҳосил бўлган газлардир. Қолган гуруҳлари (ядро реакцияси газлари, радиокимёвий ва Ер пўсти остидаги газлар) иккинчи даражали газлар.
Катагенетик газлар чўкинди жинсларнинг чуқурликка чўкиши ва айни пайта босимнинг 100 дан 2000— 2500 атмосферагача, т-ранинг 25—30° дан 250—300° гача ошиши натижасида чўкинди жинслардаги органик моддаларнинг тубдан ўзгаришидан ҳосил бўлади (қ. Ёнувчи табиий газлар). Т-ра ва босимнинг янада ошиши б-н метаморфик газлар пайдо бўла бошлайди. Катагенетик газларнинг асосий таркиби сув буғлари, карбон (II) оксиди, метан, азот, баъзан инерт газлар ва учувчан хлоридлардан иборат. Вулкан газлари Ернинг чуқур қисмидан келади ва мантиянинг газсизланиши б-н боғлиқ (қ. Вулкан газлари).
Органик моддаларнинг бактериологик парчаланиши ва баъзи минерал тузларнинг кайта тикланишидан биокимёвий газлар ҳосил бўлади. Буларга метан ва унинг гомологлари (этан ва б.), карбон оксиди, водород сульфиди, азот, кислород, гоҳо водород ва б. киради. Радиоактив газлар радиоактив элементларнинг парчаланишидан таркиб топади; булар гелий, торий ва б.дан иборат. Ҳавода ҳосил бўлган газларга Ер пўстининг чуқур қисмига сувли эритмалар ҳолида кириб борган газлар мансуб. Бундай газларга азот, кислород ва инерт газлар (аргон, криптон ва ксенон) киради.
Кимёвий таркибига кўра Е.п.г. углеводородли, азот ва карбонат ангидритлиларга бўлинади.
Ёнувчи (углеводородли) газларнинг ғоят катта массалари ер ости сувларида эриган ва асосан молекуляр эритма ҳолида бўлади. Mac, азот NH4, NO2, NO3 шаклида. Углеводородли газларнинг кўп қисми тарқоқ чўкинди жинслар ва қазилма кўмирлар таркибида ҳам органик моддалар б-н боғлиқ. 1960 й.да Японияда газнинг 30% ер ости сувларидан олинган. Биокимёвий жараёнлар натижасида кислороднинг ер юзасида карбонат ангидридига айланиши газ ҳосил бўлишининг асосий омили ҳисобланади. Ўзбекистонда Қизилқумда 44 триллион м3, Қорақумда (Устюрт б-н биргаликда) 86 триллион м3 углеводород гази борлиги аниқланган.
Абдулла Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.