Yerni işlaş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80–81-b. — ziyouz.com
Yerni işlaş — ekinlarning ösişi uçun eng qulay şaroit yaratiş va unumdorligini oşiriş maqsadida tuproqqa mexanik ta'sir körsatiş usullari. Ye. y.dan asosiy maqsad ösimliklar ildizining yaxşi rivojlanişi uçun yerning haydalma qatlam tuzilişini va tuproqning tuzilma xossalarini özgartiriş, tuproqning yuza qatlamidagi oziq moddalarni ösimlik ildizi tarqaladigan qatlamlarga tuşiriş yöli b-n oziq moddalarning aylanişini tezlaştirişdan va tuproqdagi mikrobiologik jarayonlarga ta'sir etişdan iborat. Yer yaxşi işlansa, begona ötlar, kasallik qözğatuvçilar va zararkunandalar yöqoladi, ösimliklar qoldiği va öğit tuproqqa aralaşadi, eroziya jarayonlarining oldi olinadi va tuproqdan nam va oziq moddalar isrof bölişi kamayadi, ekin uruğining meyordagi çuqurlikka kömilişi uçun qulay şaroit yaratiladi. Qurğoqçil r-nlarda Ye. i. dagi vazifa tuproqda nam töplaş b-n birga uning behuda buğlanib ketişiga ham yöl qöymaslikdan iborat.
Yerni asosiy, maxsus vayuza işlaş usullari bor. Yerni asosiy işlaş deganda, oldingi ekin yiğib olingandan keyingi dastlabki eng çuqur haydaş tuşuniladi. Eroziyaga uçramagan yerlarda bu, odatda, qatlamni ağdarib haydaşdir. Yerni maxsus işlaşning usullari frezerli, plantajli, qatlamlab haydaş (mas, qöş yarusli)dan iborat. Yuza işlaşda yumşatiş çuqurligi ba'zan 12— 14 sm yuza yumşatiş, kultivatsiyalaş, boronalaş, şleyflaş usullaridan foydalaniladi. Yerni işlaşning alohida olingan har bir usuli bir yoki bir neçta texnologik operatsiyani öz içiga oladi va yerni işlaşdagi barça vazifalarni ta'minlay olmaydi. Şu sababli Ye. i.da bir neça usuldan foydalaniş zarurati kelib çiqadi. Tuproq-iqlim şaroitiga mos keladigan, izçillik b-n bajarilgan va asosiy vazifalarni amalga oşirişga möljallangan Ye. i. usullarining majmui Ye. i. tizimi deyiladi. U asosiy, ekiş oldidan va ekişdan keyingi işlov berişni öz içiga oladi.
Ye. i.ning texnologik operatsiyalari: qatlamni ağdariş, yumşatiş, aralaştiriş, ziçlaş, tekislaş, begona ötlar ildizini kesiş, egat, ariq, jöyak oliş, qatlam yuzasida anğizni saqlaş va b.dan iborat.
Qatlamni ağdariş, ya'ni tuproq qatlamlarini almaştiriş agronomik xossalari b-n farq qiladigan qatlamlarini aralaştirişdan iborat.
Anğiz qoldiqlarini, çim, öğitlarni, begona ötlar uruğini, kasallik qözğatuvçilar va zararkunandalarni dastlabki rivojlaniş davridayoq tuproqqa kömib yuboriş uçun ham qatlamni ağdariş zarur. Buning uçun dalalar ağdargiçli plugda haydaladi. Yerni qöş yarusli plugda 35—40 sm yoki çimqirqarli plugda 30—40 sm çuqurlikda ağdarib haydaş yaxşi Samara beradi. Yerni yumşatiş dalada traktor va mexanizmlar köp marta yurib ötişi, kuzqişda va bahorda köp yoğin yoğişi, vegetatsion va şör yuvişdagi suğoriş natijasida tuproqning haydalma qatlami va haydalma qatlam osti juda ziçlaşib ketganda amalga oşiriladi. Bu iş alohida yoki boşqa operatsiyalar (agdariş, aralaştiriş) b-n birga bajariladi. Yerni yuza 6—8 sm çuqurlikda yumşatişda «zigzag» boronadan, aylanuvçi motigadan, 12—16 sm çuqurlikda yumşatişda diskli borona, çizel kultivatordan; 20 sm va undan ortiq çuqurlikda yumşatişda ağdargiçi olingan plugdan, çuqur yumşatkiçli plugdan, yassi keskiç — çuqur yumşatkiçli qurollar va b.dan foydalaniladi. Tuproqni aralaştiriş natijasida haydalma qatlam birxillaşadi, organik moddalarning parçalanişidan hosil böladigan mahsulotlar, mineral öğitlar bir tekis taqsimlanadi. Tuproqni ziçlaşda tuproq uvoqlari bir-biriga yanada ziç joylaşişi ta'minlanadi, kesaklar maydalanadi, haydalgan yer tuproği birmunça ötiradi; bunda tuproqni şamol kam uçiradi, uruğ unişi uçun qulay şaroit vujudga keladi va h.k. Yer yuzasini tekislaş şör yuviş işlari sifatli bölişini ta'minlaydi, şudgorlangan yerni ekin ekiş oldidan joriy tekislaş natijasida ekiş, ekinlarni parvariş qiliş va hosilni yiğib oliş uçun qulay şaroit yaratiladi. Yerni joriy tekislaş işlari boronalaş va mola bostiriş b-n qisman qölda bajariladi. Yana q. Dehqonçilik, Yer haydaş.
Ad.: Ekiş oldidan tuproqni işlaşda maşinatraktor agregatlaridan töğri foydalanişga oid tavsiyalar, T., 1980; Baymetov R. I., Miraxmatov M., Töxtakuziyev A., Obrabotka poçvi na povişennix skorostyax dvijeniya v zone xlopkovodstva, T., 1985.
Abdurahim Ermatov.
Q.: Dehqonçilik, Yer haydaş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕРНИ ИШЛАШ — экинларнинг ўсиши учун энг қулай шароит яратиш ва унумдорлигини ошириш мақсадида тупроққа механик таъсир кўрсатиш усуллари. Е. й.дан асосий мақсад ўсимликлар илдизининг яхши ривожланиши учун ернинг ҳайдалма қатлам тузилишини ва тупроқнинг тузилма хоссаларини ўзгартириш, тупроқнинг юза қатламидаги озиқ моддаларни ўсимлик илдизи тарқаладиган қатламларга тушириш йўли б-н озиқ моддаларнинг айланишини тезлаштиришдан ва тупроқдаги микробиологик жараёнларга таъсир этишдан иборат. Ер яхши ишланса, бегона ўтлар, касаллик қўзғатувчилар ва зараркунандалар йўқолади, ўсимликлар қолдиғи ва ўғит тупроққа аралашади, эрозия жараёнларининг олди олинади ва тупроқдан нам ва озиқ моддалар исроф бўлиши камаяди, экин уруғининг меъёрдаги чуқурликка кўмилиши учун қулай шароит яратилади. Қурғоқчил р-нларда Е. и. даги вазифа тупроқда нам тўплаш б-н бирга унинг беҳуда буғланиб кетишига ҳам йўл қўймасликдан иборат.
Ерни асосий, махсус ваюза ишлаш усуллари бор. Ерни асосий ишлаш деганда, олдинги экин йиғиб олингандан кейинги дастлабки энг чуқур ҳайдаш тушунилади. Эрозияга учрамаган ерларда бу, одатда, қатламни ағдариб ҳайдашдир. Ерни махсус ишлашнинг усуллари фрезерли, плантажли, қатламлаб ҳайдаш (мас, қўш ярусли)дан иборат. Юза ишлашда юмшатиш чуқурлиги баъзан 12— 14 см юза юмшатиш, культивациялаш, бороналаш, шлейфлаш усулларидан фойдаланилади. Ерни ишлашнинг алоҳида олинган ҳар бир усули бир ёки бир нечта технологик операцияни ўз ичига олади ва ерни ишлашдаги барча вазифаларни таъминлай олмайди. Шу сабабли Е. и.да бир неча усулдан фойдаланиш зарурати келиб чиқади. Тупроқ-иқлим шароитига мос келадиган, изчиллик б-н бажарилган ва асосий вазифаларни амалга оширишга мўлжалланган Е. и. усулларининг мажмуи Е. и. тизими дейилади. У асосий, экиш олдидан ва экишдан кейинги ишлов беришни ўз ичига олади.
Е. и.нинг технологик операциялари: қатламни ағдариш, юмшатиш, аралаштириш, зичлаш, текислаш, бегона ўтлар илдизини кесиш, эгат, ариқ, жўяк олиш, қатлам юзасида анғизни сақлаш ва б.дан иборат.
Қатламни ағдариш, яъни тупроқ қатламларини алмаштириш агрономик хоссалари б-н фарқ қиладиган қатламларини аралаштиришдан иборат.
Анғиз қолдиқларини, чим, ўғитларни, бегона ўтлар уруғини, касаллик қўзғатувчилар ва зараркунандаларни дастлабки ривожланиш давридаёқ тупроққа кўмиб юбориш учун ҳам қатламни ағдариш зарур. Бунинг учун далалар ағдаргичли плугда ҳайдалади. Ерни қўш ярусли плугда 35—40 см ёки чимқирқарли плугда 30—40 см чуқурликда ағдариб ҳайдаш яхши Самара беради. Ерни юмшатиш далада трактор ва механизмлар кўп марта юриб ўтиши, кузқишда ва баҳорда кўп ёғин ёғиши, вегетацион ва шўр ювишдаги суғориш натижасида тупроқнинг ҳайдалма қатлами ва ҳайдалма қатлам ости жуда зичлашиб кетганда амалга оширилади. Бу иш алоҳида ёки бошқа операциялар (агдариш, аралаштириш) б-н бирга бажарилади. Ерни юза 6—8 см чуқурликда юмшатишда «зигзаг» боронадан, айланувчи мотигадан, 12—16 см чуқурликда юмшатишда дискли борона, чизель культиватордан; 20 см ва ундан ортиқ чуқурликда юмшатишда ағдаргичи олинган плугдан, чуқур юмшаткичли плугдан, ясси кескич — чуқур юмшаткичли қуроллар ва б.дан фойдаланилади. Тупроқни аралаштириш натижасида ҳайдалма қатлам бирхиллашади, органик моддаларнинг парчаланишидан ҳосил бўладиган маҳсулотлар, минерал ўғитлар бир текис тақсимланади. Тупроқни зичлашда тупроқ увоқлари бир-бирига янада зич жойлашиши таъминланади, кесаклар майдаланади, ҳайдалган ер тупроғи бирмунча ўтиради; бунда тупроқни шамол кам учиради, уруғ униши учун қулай шароит вужудга келади ва ҳ.к. Ер юзасини текислаш шўр ювиш ишлари сифатли бўлишини таъминлайди, шудгорланган ерни экин экиш олдидан жорий текислаш натижасида экиш, экинларни парвариш қилиш ва ҳосилни йиғиб олиш учун қулай шароит яратилади. Ерни жорий текислаш ишлари бороналаш ва мола бостириш б-н қисман қўлда бажарилади. Яна қ. Деҳқончилик, Ер ҳайдаш.
Ад.: Экиш олдидан тупроқни ишлашда машинатрактор агрегатларидан тўғри фойдаланишга оид тавсиялар, Т., 1980; Байметов Р. И., Мирахматов М., Тўхтакузиев А., Обработка почвы на повышенных скоростях движения в зоне хлопководства, Т., 1985.
Абдураҳим Эрматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.