Yulduz atmosferasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com
Yulduz atmosferasi — yulduzning nurlaniş spektri paydo böladigan taşqi qatlami. Bunday qatlam avval Quyoşda kaşf etilgan. Atmosfera tufayli Quyoş gardişida yorqinlik bir tekis tarqalmagan va Quyoş spektrida yutiliş çiziqlari yaxşi kuzatiladi. Yu.a.ning kimyoviy tuzilişi hamma yulduzlarda bir xil, ammo atmosferaning maxsus tuzilişlari bilan boğliq bölgan çetga çiqişlar (magnit yulduzlari, qöşaloq yulduzlar va boşqalarda) ham kuzatiladi.
Yulduzning içki qatlamlaridan kelayotgan energiya uning atmosferasi orqali ötadi hamda nuriy muvozanatga böysunuvçi yutiliş va soçilişlari yöli bilan tarqaladi. Yu.a. spektral asboblar yordamida tekşirilib, kimyoviy tarkibi, trasi, modda ziçligi, harakat tezligi, yulduzning öz öqi atrofida aylanişi va boşqalar körsatkiçlar aniqlanadi. Yu.a. ning tabiati uni taşkil etuvçi atomlarning tarkibiga, içki qatlamlardan kelayotgan energiya oqimining quvvatiga boğliq. Içki qatlamdan çiqayotgan nur t u taş spektrga ega. Bu nur atmosferada soçiliş va yutiliş jarayonlariga uçraşi sababli tutaş spektrning ayrim qismlari xiralaşadi, ikkinçidan uning yuziga atmosferani taşkil etuvçi atomlarning yutiş çiziqlari tuşadi. Yu.a.ning bu qismi fotosfera deb ataladi. Fotosfera ustida xromosfera joylaşgan. Xromosfera turli spektral çiziqlarda xira nur soçadi. Turli xil yulduzlarda fotosfera va xromosfera turliça rol öynaydi. Yu.a. yulduzning energetik rejimini boşqarib turadi. Atmosfera tufayli yulduz birdaniga sovib ketmaydi. Hozirgi davrda turlI xil Yu.a. örganilgan va ularning nazariy modellari yaratilgan (yana q. Galaktika, Yulduzlar).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮЛДУЗ АТМОСФЕРАСИ — юлдузнинг нурланиш спектри пайдо бўладиган ташқи қатлами. Бундай қатлам аввал Қуёшда кашф этилган. Атмосфера туфайли Қуёш гардишида ёрқинлик бир текис тарқалмаган ва Қуёш спектрида ютилиш чизиқлари яхши кузатилади. Ю.а.нинг кимёвий тузилиши ҳамма юлдузларда бир хил, аммо атмосферанинг махсус тузилишлари билан боғлиқ бўлган четга чиқишлар (магнит юлдузлари, қўшалоқ юлдузлар ва бошқаларда) ҳам кузатилади.
Юлдузнинг ички қатламларидан келаётган энергия унинг атмосфераси орқали ўтади ҳамда нурий мувозанатга бўйсунувчи ютилиш ва сочилишлари йўли билан тарқалади. Ю.а. спектрал асбоблар ёрдамида текширилиб, кимёвий таркиби, траси, модда зичлиги, ҳаракат тезлиги, юлдузнинг ўз ўқи атрофида айланиши ва бошқалар кўрсаткичлар аниқланади. Ю.а. нинг табиати уни ташкил этувчи атомларнинг таркибига, ички қатламлардан келаётган энергия оқимининг қувватига боғлиқ. Ички қатламдан чиқаётган нур т у таш спектрга эга. Бу нур атмосферада сочилиш ва ютилиш жараёнларига учраши сабабли туташ спектрнинг айрим қисмлари хиралашади, иккинчидан унинг юзига атмосферани ташкил этувчи атомларнинг ютиш чизиқлари тушади. Ю.а.нинг бу қисми фотосфера деб аталади. Фотосфера устида хромосфера жойлашган. Хромосфера турли спектрал чизиқларда хира нур сочади. Турли хил юлдузларда фотосфера ва хромосфера турлича роль ўйнайди. Ю.а. юлдузнинг энергетик режимини бошқариб туради. Атмосфера туфайли юлдуз бирданига совиб кетмайди. Ҳозирги даврда турлИ хил Ю.а. ўрганилган ва уларнинг назарий моделлари яратилган (яна қ. Галактика, Юлдузлар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.