Yunon-fors Uruşlari
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com
Yunon-fors Uruşlari (mil. av. 500—449 yillar, tanaffuslar bilan) — yunon şahardavlatlarining Axomaniylar davlati bosqinçilik siyosatiga qarşi olib borgan uruşi. Forslar Kiçik Osiyoning markaziy tumanlarini bosib olgaç, Örta dengizning şarqiy sohillarini va unga yaqin orollarni böysundirişga harakat qila boşlaganlar (mil. av. 6-asr). Forslar mil. av. 492 yil Bolqondagi yunonlarga qarşi sarkarda Mardoniy boşçiligida 1yuriş uyuştirganlar, lekin Afon burniga yaqin joyda kötarilgan kuçli dengiz böronidan halokatga uçrab, Frakiyani bosib oliş bilan çegaralanib, orqaga qaytganlar. Forslarning 2yurişi Datis va Artafern boşçiligida mil. av. 490 yil boşlangan. Hal qiluvçi jang Attikadagi Marafon yaqinida bölib, afinaliklar Miltiad boşçiligida forslar ustidan ğalaba qozonganlar (q. Marafon jangi). Bu xuşxabarni Marafondan Afinaga (orasi 42 km 195 m) yetkazgan jarçiga bağişlab 1896 yildan beri marafon yugurişlari ötkazilib kelinadi. Forslarning 3yurişi podşoh Kserks boşçiligida mil. av. 480 yilda bölgan. Mil. av. 480 yil iyunda fors qöşinlari Sparta podşosi Leonid boşçiligidagi yunonlar himoya qilib turgan Fermopil toğ yöli orqali bostirib kirganlar. Forslar Attikani va Afinani egallagan. Biroq Salamin o. yonida mil. av. 480 yil 28 sentyabrda fors floti, mil. av. 479 yil Plateya şahrida Mardoniy boşliq quruqlikdagi armiya mağlubiyatga uçragan. Şundan söng yunonlar Egey dengizi va Kiçik Osiyoda forslarga qarşi uruş olib borgan. Kiprdagi Salamin şahri yaqinida mil. av. 449 yilda yunonlar dengizda yirik ğalabaga erişgan (q. Salamin jangi). Kalliy bitimiga asosan, forslar Egey dengiziga hukmronlik qilişdan voz keçib, Gellespont, Bosfor hamda Kiçik Osiyodagi şahardavlatlarning mustaqilligini tan olganlar.
Q.: Marafon jangi, Salamin jangi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЮНОН-ФОРС УРУШЛАРИ (мил. ав. 500—449 йиллар, танаффуслар билан) — юнон шаҳардавлатларининг Ахоманийлар давлати босқинчилик сиёсатига қарши олиб борган уруши. Форслар Кичик Осиёнинг марказий туманларини босиб олгач, Ўрта денгизнинг шарқий соҳилларини ва унга яқин оролларни бўйсундиришга ҳаракат қила бошлаганлар (мил. ав. 6-аср). Форслар мил. ав. 492 йил Болқондаги юнонларга қарши саркарда Мардоний бошчилигида 1юриш уюштирганлар, лекин Афон бурнига яқин жойда кўтарилган кучли денгиз бўронидан ҳалокатга учраб, Фракияни босиб олиш билан чегараланиб, орқага қайтганлар. Форсларнинг 2юриши Датис ва Артаферн бошчилигида мил. ав. 490 йил бошланган. Ҳал қилувчи жанг Аттикадаги Марафон яқинида бўлиб, афиналиклар Мильтиад бошчилигида форслар устидан ғалаба қозонганлар (қ. Марафон жанги). Бу хушхабарни Марафондан Афинага (ораси 42 км 195 м) етказган жарчига бағишлаб 1896 йилдан бери марафон югуришлари ўтказилиб келинади. Форсларнинг 3юриши подшоҳ Ксеркс бошчилигида мил. ав. 480 йилда бўлган. Мил. ав. 480 йил июнда форс қўшинлари Спарта подшоси Леонид бошчилигидаги юнонлар ҳимоя қилиб турган Фермопил тоғ йўли орқали бостириб кирганлар. Форслар Аттикани ва Афинани эгаллаган. Бироқ Саламин о. ёнида мил. ав. 480 йил 28 сентябрда форс флоти, мил. ав. 479 йил Платея шаҳрида Мардоний бошлиқ қуруқликдаги армия мағлубиятга учраган. Шундан сўнг юнонлар Эгей денгизи ва Кичик Осиёда форсларга қарши уруш олиб борган. Кипрдаги Саламин шаҳри яқинида мил. ав. 449 йилда юнонлар денгизда йирик ғалабага эришган (қ. Саламин жанги). Каллий битимига асосан, форслар Эгей денгизига ҳукмронлик қилишдан воз кечиб, Геллеспонт, Босфор ҳамда Кичик Осиёдаги шаҳардавлатларнинг мустақиллигини тан олганлар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.