Yunon-fors uruşlari
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Yunon-fors uruşlari — qadimgi yunon şahar-davlatlari (polislar) bilan Fors Ahamoniylar davlati örtasida miloddan avvalgi V asrda, tanaffuslar bilan qariyb yarim asr davom etgan uruşlar. ÖzME ularni miloddan avvalgi 500–449-yillarga sanaydi, inglizça Vikipediya esa miloddan avvalgi 499–449-yillar deb körsatadi. Uruşlar natijasida yunonlar mustaqilligini saqlab qolgan, Afina esa Egey dengizidagi yetakçi kuçga aylangan. Bu voqealar haqidagi asosiy manba — yunon tarixçisi Gerodotning «Tarix» asari.1
Sabablari
13ÖzME'ga köra, forslar Kiçik Osiyoning markaziy hududlarini egallagaç, miloddan avvalgi VI asrda Örta dengizning şarqiy sohillari va yaqin orollarni böysundirişga kirişgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kir II miloddan avvalgi 547-yilda yunonlar yaşaydigan Ioniyani bosib olgan; forslar Ioniya şaharlariga yunon zolimlarini hokim qilib qöygan. Miloddan avvalgi 499-yilda Milet hokimi Aristagor boşçiligida Ioniya qözğoloni kötarilgan. Afina va Eretriya qözğolonçilarga yordam berib, fors noibining qarorgohi Sardni yondirişgan. Qözğolon miloddan avvalgi 494-yilda bostirilgaç, fors podşosi Doro I Afina va Eretriyadan öç oliş va materikdagi yunonlarni böysundiriş niyatida yurişlar boşlagan.
Birinçi va ikkinçi yurişlar
13ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 492-yilda sarkarda Mardoniy boşçiligidagi birinçi yuriş Afon burni yaqinida kötarilgan kuçli böronda fors flotining halok bölişi sababli Frakiyani egallaş bilan çeklangan. Miloddan avvalgi 490-yilda Datis va Artafern qömondonligidagi ikkinçi yuriş boşlangan. Forslar Kiklad orollarini böysundirib, Eretriyani vayron qilgan, biroq Attikadagi Marafon yaqinidagi jangda Miltiad boşçiligidagi afinaliklar ularni yenggan. Rivoyatga köra, ğalaba xabarini Marafondan Afinaga yetkazgan çopar şarafiga 1896-yildan boşlab 42 kilometr 195 metrlik marafon yugurişi ötkaziladi.
Kserksning yurişi
13Miloddan avvalgi 486-yilda Doro vafot etgaç, taxtga uning öğli Kserks I ötirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u miloddan avvalgi 480-yilda qadimgi dunyodagi eng yirik qöşinlardan birini töplab, Yunonistonga şaxsan yuriş qilgan. Sparta podşosi Leonid himoya qilgan Fermopil darasidagi jangdan keyin forslar Attikaga kirib, aholisi köçirilgan Afinani yondirgan. Ammo öşa yilning kuzida Salamin oroli yonidagi dengiz jangida fors floti qattiq mağlubiyatga uçragan. Miloddan avvalgi 479-yilda Plateya yaqinida Mardoniy qömondonligidagi quruqlik qöşini tor-mor etilgan, Mikale burnida esa fors flotining qolgan qismi yöq qilingan.
Uruşning sönggi bosqiçi
13Inglizça Vikipediyaga köra, keyingi yillarda yunonlar Afina boşçiligida Delos ittifoqini tuzib, forslarni Kiçik Osiyo va Kiprdan siqib çiqarişga kirişgan. Miloddan avvalgi 466-yilda Evrimedon daryosi yaqinidagi ğalaba Ioniyani töla ozod qilgan. Misrdagi fors hokimiyatiga qarşi qözğolonga yordam berişga uringan yunon floti esa mağlubiyatga uçragan. ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 449-yilda Kiprdagi Salamin şahri yaqinida yunonlar yirik dengiz ğalabasini qölga kiritgan.
Natijalari
13ÖzME'ga köra, uruş Kalliy sulhi bilan yakunlangan: forslar Egey dengizida hukmronlikdan voz keçib, Gellespont va Bosfor böğozlari hamda Kiçik Osiyodagi yunon şaharlari mustaqilligini tan olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim tarixçilar bu sulh haqiqatda tuzilganiga şubha bilan qaraydi. Uruşlar natijasida Afinaning qudrati oşgan, bu esa uning keyinçalik Sparta bilan raqobatiga va qadimgi Yunoniston madaniyatining gullab-yaşnaşiga zamin yaratgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Yunon-fors uruşlari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2531 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAYunon-fors uruşlari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2531
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2531
Manbalar
2 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Greco-Persian Warsen.wikipedia.org
- 2ÖzME, 10-jild, 37–38-b.manbaa.uz · ÖzME, 10-jild, 37–38-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.