Zaharlaniş
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–77-b. — ziyouz.com
Zaharlaniş ZAHARLANIŞ, intoksikatsiya — zaharli modda organizmga oğiz, me'daiçak, nafas yöllari orqali kirganda, teridan sörilganda, teri ostiga, orasiga, venaga yuborilganda röy beradigan kasallik holati. Organizm faoliyatining izdan çiqişi b-n keçadi. Z.ning yuzaga kelişi va keçişi zaharlovçi moddaning organizmga qaysi yöl b-n kirganligiga, uning miqdori (dozasi), fizikkimyoviy holati (gaz, eritma, çang va h.k.), şuningdek, organizmning umumiy ahvoli va taşqi muhit omillariga boğliq, Odamlarda Z.ning ötkir va surunkali xili farq qilinadi. Ötkir 3. tasodifiy va qasddan bölişi mumkin, ular zaharli moddaning organizmga bir marta kuçli ta'siri tufayli yuzaga kelib, hayotiy muhim funksiyalarning izdan çiqişi b-n keçadi. Surunkali 3. zaharli moddaning organizmga uzoq vaqt ozozdan ta'sir etişi oqibatida röy beradi; dorilardan böladigan, şuningdek, kasbkorga aloqador Z.lar kuzatiladi. Turmuşda 3. kundalik hayotda uçrab turadi. Maye, peçka yoqiş va gaz plitalaridan foydalaniş qoidalariga rioya qilinmaganda is yoki yoritiş gazidan 3.; aynigan ovqat iste'mol qilinganda 3. (q. Ovqatdan zaharlaniş); alkogoldan 3.; dezinseksiya, deratizatsiya va b. maqsadlar uçun işlatiladigan ximikatlardan 3. Dorilardan 3. ular dozalanganda, yangliş işlatilganda, notöğri tayyorlanganda kelib çiqadi. Odamning neçoğli qattiq zaharlanişi şu doriga organizmning qançalik sezgirligiga ham boğliq (q. Idiosinkraziya).
Kasbga aloqador 3. ba'zi korxonalarda xavfsizlik texnikasi kridalari buzilib, qörğoşin, simob, mis, mişyak birikmalaridan zaharlanganda röy berişi mumkin.
Tasodifiy va qasddan (mas, özini yoki birovni öldiriş maqsadida) 3. ham ajratiladi. Kuçli ta'sir etadigan moddalar va dorilar notöğri saklanganda köpinça bolalar zaharlanib qoladi. Şuning uçun zaharli dorilar bolalar böyi yetmaydigan joyda sakdaniş kerak. Kislota va işqorlardan Z.da badanda qatgiq oğriq seziladi, lab va oğiz şilliq pardasi kuyadi. Suv yutganda, töş orqasi va osti oğriydi; odam qon aralaş qusadi.
Ovqatdan zaharlangan kişi qornida oğriq sezadi, qusadi, içi ketadi, boşi oğriydi, boşi aylanadi, darmoni quriydi, qattiq zaharlangan bölsa, huşidan ketadi, ölib qolişi ham mumkin.
Alkogol dan Z.da mastlik, avval qözğaliş, yuz kizarişi, alkogol hidi anqib turişi, söngra alahlaş, yuzning bözarişi, behuşlik qayd qilinadi. Narkotik vauxlatuvçi doril ar (morfin, barbital, fenobarbital va h.k.) dan Z.da mudraş, boş aylanişi, quloq şanğillaşi, qusiş, tomir urişining sust va zaif bölişi, tirişiş kuzatiladi.
Is gazi [uglerod (P)oksid] va yoritiş gazidanZ. şu gazlarning nafas yöllari orqali kirişidan böladi. Belgilari; boş oğriydi, quloq şanğillaydi, boş aylanadi, bemorning darmoni quriydi, halloslaydi; pulsi susayadi, köngli ayniydi va qusadi; qattiq zaharlanganda tipirçilaydi, huşidan ketadi, ölib qolişi ham mumkin. 3. alomatlari xilmaxil bölib, u jigar, buyrak, qon, markaziy va periferik nerv sistemasining qay daraja zararlanganiga boğliq. Davo Z.ga sabab bölgan zaharli moddani iloji boriça organizmdan tezroq çiqariş çoralarini köriş, zaharli moddaning zaharini kesuvçi ziddizaharlardan foydalaniş, zaharlangan a'zolar faoliyatini tiklaşdan iborat. Birinçi yordam: Z.ga gumon tuğilganda darhol vraç çaqiriş yoki bemorni yaqin oradagi kasalxonaga olib boriş kerak. Kislotalar (sirka essensiyasi, xlorid kislota va h.k.)dan zaharlanganda kuydirilgan magneziya b-n suv yoki suvning özini köp içirib, qustiriladi. Bemor behuş yoki kollaps holatida bölsa, qustiriş yaramaydi. Işqorlar (novşadil spirti) dan zaharlanganda 3% sirka (1 stakan suvga 1 çoy qoşiq) qöşilgan limonli suv içirib qustiriladi. Söngra bir bölak muz yuttirib, sovuq qaymoq yoki sutni çoy qoşiqlab içiriladi, xom tuxum, bir bölak sariyoğ yuttiriladi; töş ostiga muzli xalta, qöloyoqqa grelka qöyiladi. Ovqatdan zaharlanganda me'da yuvilgandan keyin qorin va qöloyoqqa grelka qöyiladi. Köplab issiq içimlik, quyuq kofe içiriladi. Alkogoldan zaharlangan kişiga ehtiyotkorlik b-n novşadil spirta hidla tiladi, me'dasini yuvgaç, surgi beriladi, söngra bir stakan suvga novşadil spirtidan 3—5 tomçi qöşib içiriladi. Boşiga muzli xalta qöyiladi. Köp çoy yoki quyuq kofe içiriladi. Narkotik va uxlatuvçi dorilardan zaharlanganda me'dani yuvgaç, bemorni bir oz yurgiziş, ustidan sovuk, suv quyib, keyin issiq suvga tuşiriş, badanini issiq tutiş, işqalaş, nafas töxtab qolganda sun'iy nafas oldiriş kerak. Is gazi va yoritiş gazidan zaharlanganda sof havoga olib çiqib, novşadil spirti hidlatiş, sun'iy nafas oldiriş, badanini işqalaş, aççiq çoy, quyuq kofe içiriş kerak. Hayvonlar zaharli öt, buzilgan yemxaşak yeganda, oğziga zaharli moddalar tuşganda va zaharli gaz b-n nafas olganda zaharlanadi. Zaharlangan hayvon böşaşadi, sölagi oqadi, içi ketadi, nerv sistemasining faoliyati buziladi. Birinçi yordam: me'dasi yuviladi, göştxör hayvon va çöçqalarga qustiruvçi dori beriladi, surgi içiriladi. Hazm yölida zaharning sörilişini sekinlatiş uçun adsorbsiyalovçi dorilar beriladi.
Erkin Qosimov.
Q.: Idiosinkraziya, Ovqatdan zaharlaniş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЗАҲАРЛАНИШ, интоксикация — заҳарли модда организмга оғиз, меъдаичак, нафас йўллари орқали кирганда, теридан сўрилганда, тери остига, орасига, венага юборилганда рўй берадиган касаллик ҳолати. Организм фаолиятининг издан чиқиши б-н кечади. З.нинг юзага келиши ва кечиши заҳарловчи модданинг организмга қайси йўл б-н кирганлигига, унинг миқдори (дозаси), физиккимёвий ҳолати (газ, эритма, чанг ва ҳ.к.), шунингдек, организмнинг умумий аҳволи ва ташқи муҳит омилларига боғлиқ, Одамларда З.нинг ўткир ва сурункали хили фарқ қилинади. Ўткир 3. тасодифий ва қасддан бўлиши мумкин, улар заҳарли модданинг организмга бир марта кучли таъсири туфайли юзага келиб, ҳаётий муҳим функцияларнинг издан чиқиши б-н кечади. Сурункали 3. заҳарли модданинг организмга узоқ вақт озоздан таъсир этиши оқибатида рўй беради; дорилардан бўладиган, шунингдек, касбкорга алоқадор З.лар кузатилади. Турмушда 3. кундалик ҳаётда учраб туради. Мае, печка ёқиш ва газ плиталаридан фойдаланиш қоидаларига риоя қилинмаганда ис ёки ёритиш газидан 3.; айниган овқат истеъмол қилинганда 3. (қ. Овқатдан заҳарланиш); алкоголдан 3.; дезинсекция, дератизация ва б. мақсадлар учун ишлатиладиган химикатлардан 3. Дорилардан 3. улар дозаланганда, янглиш ишлатилганда, нотўғри тайёрланганда келиб чиқади. Одамнинг нечоғли қаттиқ заҳарланиши шу дорига организмнинг қанчалик сезгирлигига ҳам боғлиқ (қ. Идиосинкразия).
Касбга алоқадор 3. баъзи корхоналарда хавфсизлик техникаси кридалари бузилиб, қўрғошин, симоб, мис, мишьяк бирикмаларидан заҳарланганда рўй бериши мумкин.
Тасодифий ва қасддан (мас, ўзини ёки бировни ўлдириш мақсадида) 3. ҳам ажратилади. Кучли таъсир этадиган моддалар ва дорилар нотўғри сакланганда кўпинча болалар заҳарланиб қолади. Шунинг учун заҳарли дорилар болалар бўйи етмайдиган жойда сакданиш керак. Кислота ва ишқорлардан З.да баданда қатгиқ оғриқ сезилади, лаб ва оғиз шиллиқ пардаси куяди. Сув ютганда, тўш орқаси ва ости оғрийди; одам қон аралаш қусади.
Овқатдан заҳарланган киши қорнида оғриқ сезади, қусади, ичи кетади, боши оғрийди, боши айланади, дармони қурийди, қаттиқ заҳарланган бўлса, ҳушидан кетади, ўлиб қолиши ҳам мумкин.
Алкогол дан З.да мастлик, аввал қўзғалиш, юз кизариши, алкоголь ҳиди анқиб туриши, сўнгра алаҳлаш, юзнинг бўзариши, беҳушлик қайд қилинади. Наркотик ваухлатувчи дорил ар (морфин, барбитал, фенобарбитал ва ҳ.к.) дан З.да мудраш, бош айланиши, қулоқ шанғиллаши, қусиш, томир уришининг суст ва заиф бўлиши, тиришиш кузатилади.
Ис гази [углерод (П)оксид] ва ёритиш газиданЗ. шу газларнинг нафас йўллари орқали киришидан бўлади. Белгилари; бош оғрийди, қулоқ шанғиллайди, бош айланади, беморнинг дармони қурийди, ҳаллослайди; пульси сусаяди, кўнгли айнийди ва қусади; қаттиқ заҳарланганда типирчилайди, ҳушидан кетади, ўлиб қолиши ҳам мумкин. 3. аломатлари хилмахил бўлиб, у жигар, буйрак, қон, марказий ва периферик нерв системасининг қай даража зарарланганига боғлиқ. Даво З.га сабаб бўлган заҳарли моддани иложи борича организмдан тезроқ чиқариш чораларини кўриш, заҳарли модданинг заҳарини кесувчи зиддизаҳарлардан фойдаланиш, заҳарланган аъзолар фаолиятини тиклашдан иборат. Биринчи ёрдам: З.га гумон туғилганда дарҳол врач чақириш ёки беморни яқин орадаги касалхонага олиб бориш керак. Кислоталар (сирка эссенцияси, хлорид кислота ва ҳ.к.)дан заҳарланганда куйдирилган магнезия б-н сув ёки сувнинг ўзини кўп ичириб, қустирилади. Бемор беҳуш ёки коллапс ҳолатида бўлса, қустириш ярамайди. Ишқорлар (новшадил спирти) дан заҳарланганда 3% сирка (1 стакан сувга 1 чой қошиқ) қўшилган лимонли сув ичириб қустирилади. Сўнгра бир бўлак муз юттириб, совуқ қаймоқ ёки сутни чой қошиқлаб ичирилади, хом тухум, бир бўлак сариёғ юттирилади; тўш остига музли халта, қўлоёққа грелка қўйилади. Овқатдан заҳарланганда меъда ювилгандан кейин қорин ва қўлоёққа грелка қўйилади. Кўплаб иссиқ ичимлик, қуюқ кофе ичирилади. Алкоголдан заҳарланган кишига эҳтиёткорлик б-н новшадил спирта ҳидла тилади, меъдасини ювгач, сурги берилади, сўнгра бир стакан сувга новшадил спиртидан 3—5 томчи қўшиб ичирилади. Бошига музли халта қўйилади. Кўп чой ёки қуюқ кофе ичирилади. Наркотик ва ухлатувчи дорилардан заҳарланганда меъдани ювгач, беморни бир оз юргизиш, устидан совук, сув қуйиб, кейин иссиқ сувга тушириш, баданини иссиқ тутиш, ишқалаш, нафас тўхтаб қолганда сунъий нафас олдириш керак. Ис гази ва ёритиш газидан заҳарланганда соф ҳавога олиб чиқиб, новшадил спирти ҳидлатиш, сунъий нафас олдириш, баданини ишқалаш, аччиқ чой, қуюқ кофе ичириш керак. Ҳайвонлар заҳарли ўт, бузилган емхашак еганда, оғзига заҳарли моддалар тушганда ва заҳарли газ б-н нафас олганда заҳарланади. Заҳарланган ҳайвон бўшашади, сўлаги оқади, ичи кетади, нерв системасининг фаолияти бузилади. Биринчи ёрдам: меъдаси ювилади, гўштхўр ҳайвон ва чўчқаларга қустирувчи дори берилади, сурги ичирилади. Ҳазм йўлида заҳарнинг сўрилишини секинлатиш учун адсорбцияловчи дорилар берилади.
Эркин Қосимов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.