Zaharlar

Zaharlar — organizmga ta'sir etganda uning hayot faoliyatini buzib, hayotni xavf ostida qoldiradigan moddalar. Tirik organizmga ta'sir körsatadigan barça moddalar, jumladan dorilar ham yuqori konsentratsiya va dozada ma'lum darajada uni zaharlaydi (q. Zaharlaniş). Z.ning organizmga ta'sir etiş kuçi ularning kimyoviy tuzilişi va fizikkimyoviy xossalariga boğliq bölişidan taşqari, şu tirik organizm töqimalari va hujayralarining xususiyatlariga ham bogliq. 3. organizm hujayralari b-n töqimalarining tarkibiga kirgan va töqimalardagi almaşinuvda qatnaşadigan moddalar b-n kimyoviy reaksiyaga kirişib, ta'sir etadi. Hujayra protoplazmasining oqsil strukturasini yemiradigan moddalar (mas, kuçli kislota va işqorlar, yuqori konsentratsiyali tuzlar) heç istisnosiz barça tirik hujayralarni harob qiladi. Moddalar almaşinuvini bir maromda ta'minlovçi ferment sistemalarni boğlaydigan yoki yemiradigan 3. xavfliroqdir. 3. ösimlik, hayvon, mineral va kimyoviy sintez mahsulotlariga bölinadi. Ba'zan jonivorlar (ilonlar va böğimoyoqlilar—ari, asalari, qoraqurt, çayon va h. k.) Z.ning aksarisi oqsil strukturalidir. Ösimlik Z.iga, asosan, alkaloidlar kiradi, ulardan akonitin (parpi), muskarin (muxomor), nikotin (tamaki barglari), anabazin (itsigek), atropin (belladonna), fizostigmin (kalabar dukkagi) köproq zaharli. Ba'zi ösimlik glikozidlari, ayniqsa yurakka ta'sir etadigan glikozidlar, mas, digitoksin (digitalis glikozidi), strofantin va b. ham yuqori konsentratsiyada zaharlidir. Patogen mikroorganizmlar çiqaradigan va kasallikka sabab böladigan toksinlar ham 3. hisoblanadi. 3. odam va hayvon organizmiga turli yöllar b-n, asosan, hazm va nafas a'zolari, qisman teri orqali kiradi. Turmuşda zaharlanişga sabab böladigan Z.ning aksarisi organizmga ovqat b-n kiradi. Bunday Z.ga mikroblarning faoliyati natijasida hosil böladigan botulotoksinkolbasa zahari (q. Botulizm), zaharli zamburuğlar, zaharli ösimliklar (bangidevona, belladonna) mevalari va tugunaklarida uçraydigan moddalar kiradi, Zaharli ösimliklar goho yaylovdagi mollarning zaharlanişiga sabab böladi. Yonilği gazlarning çala yoniş jarayonida hosil böladigan is gazi xavfli zaharli gaz hisoblanadi. Kasbga alokador 3., ya'ni sanoatda va q. x.da işlatiladigan zararli kimyoviy moddalar ham bor. Sanoatdagi zaharli moddalarga qörğoşin, simob, mis, margumuş birikmalari, anilin, benzol, vodorod sulfid va b. köpgina uçuvçan organik moddalar; q. x.da işlatiladigan zaharli moddalarga gerbitsidlar, defoliantlar, pestitsidlar va b. kiradi. Organizmning hayot faoliyatida işlanib çiqadigan, ammo kasallik natijasida organizmdan çiqib ketmaydigan moddalar (mas, uremiyada azotli taşlandilar) ham Z.dir. 3. organizmdan buyraklar, içak, öpka orqali, ba'zilari esa qisman ter, sut b-n çiqib ketadi.

Aziza Erkaxöjayeva.