Ozokerit

Ozokerit (yunonça ozo — «hid tarataman» va keros — «mum»), toğ mumi — tabiiy holda uçraydigan, mumga öxşaş qattiq uglevodorodlar aralaşmasi. ÖzME uni bitumlar guruhiga kiruvçi mineral deb ta'riflaydi. Inglizça Vikipediyaga köra esa ozokeritning aniq kimyoviy tarkibi va kristall tuzilişi bölmagani uçun u haqiqiy mineral emas, mineraloid hisoblanadi.12

Ozokerit asosan yuqori molekulali, töyingan qattiq uglevodorodlardan taşkil topgan. ÖzME'ga köra, uning tarkibida 83–85 foiz uglerod, 13,5–15 foiz vodorod hamda 2 foizgaça kislorod, azot va oltingugurt bor; rusça Vikipediya uglerod ulişini 85–87, vodorodni 13–14 foiz deb körsatadi. Rangi oç sariq va yaşildan qönğir va qoragaça özgaradi. Konsistensiyasi yumşoq, mumsimon holatdan gipsdek qattiq, mört massagaça böliş mumkin. Ozokeritdan kerosinga öxşaş hid keladi — nomi ham şunga işora qiladi.

Ziçligi 0,85–0,97 g/sm³. Eriş harorati manbalarda turliça berilgan: ÖzME'da 52–85°, rusça Vikipediyada 58–100° atrofida. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, ozokerit efir, benzin, benzol, skipidar, xloroform va uglerod sulfidida eriydi.

ÖzME'ga köra, ozokerit parafinga boy neft va oğir gaz kondensatlarining ajraliş jarayonida hosil böladi, şuning uçun qatlamlarda uning uçraşi neft borligidan darak beradi. Inglizça Vikipediyaga köra, uning konlari mineral tomirlariga öxşab, neftning sekin buğlanişi va oksidlanişi natijasida eritmadagi parafinning yoriq va böşliqlarda çökişidan paydo bölgan deb hisoblanadi.

Ozokerit 30 ga yaqin mamlakatda topilgan. Eng maşhur konlari Karpat toğlari atrofida — Ukrainaning Lvov viloyatidagi Borislav va Ivano-Frankovsk viloyatidagi Staruniya va Dzvinyaç — joylaşgan. ÖzME Özbekistonda Farğona vodiysidagi va Turkmanistondagi Çeleken yarimorolidagi konlarni ham alohida qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, Galitsiyada ozokerit qazib olinişi 1880-yillarda boşlangan.

Qazib olingan xom ozokerit avval qaynatib tozalanadi, söng sulfat kislota va pista kömir bilan işlov beriladi; natijada serezin deb ataladigan tozalangan mahsulot olinadi. ÖzME'ga köra, ozokerit termoizolyatsiya, böyoqçilik, attorlik sanoatida va tibbiyotda qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1940-yildan neft parafini keng tarqalgaç, uni qazib oliş qisqargan, ammo eriş harorati parafindan yuqoriroq bölgani uçun şam va izolyatorlar tayyorlaşda, texnik va tibbiy surtmalar, malhamlar işlab çiqarişda, quriliş sanoatida hozir ham işlatiladi. Fizioterapiyada qizdirilgan ozokerit bilan davolaş usuli — ozokeritoterapiya ma'lum.