Paghman

Paghman (forsça / puştuça: پغمان) — Afğoniston poytaxti Kobul yaqinidagi tepaliklarda joylaşgan şahar. U Kobul viloyatining ğarbiy qismidagi Paghman tumanining markazi. Boğlari tufayli şahar «Afğonistonning boğ poytaxti» deb ham ataladi.

Paghman dastlab Hindukuş etagidagi kiçik qişloq bölgan. 1928-yilda podşo Omonullaxon va malika Soraya Tarzi Yevropadan qaytgaç, Omonulla Kobulni qayta quriş uçun çet ellik mutaxassislarni jalb qildi. Paghmanga kiriş joyida Parijdagi Ark de Triomfga öxşaş, ammo undan kiçikroq Yevropa uslubidagi darvoza — Taq-e Zafar («Ğalaba arçasi») qurildi. Şundan söng Paghman villa va çaletlardan iborat dam oliş maskaniga hamda yozgi poytaxtga aylandi; bu yerga boylar va aristokratlar kelgan.

Yangi podşolik boğlari jamoatçilikka islohot sifatida oçilgan, ammo u yerda ğarbça kiyiniş qabul qilingan. 1928-yil 1-sentabrda Omonulla Paghmanda Loya Jirğani çaqirdi; ayrim iştirokçilar kiyiniş qoidalariga qarşi edi. 7-sentabrda Kobuldagi nufuzli siyosiy arbob — Şör bozori hazrati podşohga islohotlarga qarşi çiqqan 400 ga yaqin diniy peşvo imzolagan petitsiyani topşirdi. Bu hazratning hibsga olinişiga, ayrim izdoşlarining qatl etilişiga va 1929-yilda Habibulloh Kalakoniy boşçiligidagi qözğolonga, oqibatda podşohning ağdarilişiga olib keldi.

1980-yillardagi Sovet-Afğon uruşida Paghman asosiy jang maydonlaridan biri böldi: Sovet tomonidan qöllab-quvvatlangan hukumat ham, mujohidlar ham uni bombardimon qildi. Aksariyat binolar vayron bölib, aholi qoçdi; boğlardan oz narsa, jumladan, usti uçib ketgan arça qoldiği saqlandi.

Karzay ma'muriyati tuzilgaç, arça tiklanib, 2005-yil mayida qurib bitkazildi, boğlarning boşqa şikastlangan qismlari ham qayta tiklandi. 2012-yilda Paghman tumanidagi 1000 oila elektr bilan ta'minlandi: Pashaee vodiysidagi Praça qişloğiga uçta transformator örnatildi, elektr Surobi tumanidagi Mahipar töğonidan 35 million AFN (622 443 AQSh dollari) evaziga yetkazildi. 2014-yilda yangi qurilgan saroy — Paghman Hill qal'asi jamoatçilikka oçildi.

Paghman Hindukuş toğ tizmasi etagida joylaşgan. Hudud mintaqaning boşqa köp joylariga qaraganda yaşilroq, mevali daraxtlar köp. Kobul viloyatidagi yagona yirik daryo — Kobul daryosi Paghmandan çiqadigan buloqlar va qor suvlaridan oziqlanadi. Paghmandan Tapagaça ta'mirga muhtoj kanal tizimi çöziladi. Tumanda Xaldari, Bektoot, Adam Xel qal'a, Hatam qal'a, Seeno qal'a, Mulla Xel qal'a, Muhabbat Xon qal'a, Laçi Xel qal'a, Pajakk Tappa kabi qişloqlar bor. Inglizça manbada Paghmanda nam kontinental iqlim (Köppen böyiça Dsb) qayd etilgan: yillik örtaça harorat 9,1 °C, eng issiq oy iyulda 21,0 °C, eng sovuq oy yanvarda −5,3 °C.

Paghman tumani aholisi taxminan 120 000 kişi (2002-yilgi BMT qoçqinlar işlari böyiça Oliy komissarligi taxminiy bahosi), asosan tojiklar va puştunlar. Rus tilidagi maqolada şahar aholisi 2007-yil holatiga köra 52 000 ga yaqin deb körsatilgan.

Asosiy daromad manbalari — dehqonçilik, çorvaçilik va yollanib işlaş (şu jumladan Kobulda). Rus tilidagi manbada turizm ham asosiy daromad manbalaridan biri sifatida keltirilgan.

Paghman boğlari sayyohlarning asosiy diqqatga sazovor joyi; ular mahalliy va xorijiy sayyohlar orasida maşhur, ayniqsa Kobul aholisi köp boradi. Şuningdek, tiklangan Taq-e Zafar arçasi va Paghman Hill qal'asi mavjud; qal'a atrofida yangi ekilgan daraxtlar, buzkaşi maydoni va şarşara bor. Saroyning içki qismi an'anaviy qölda töqilgan afğon gilamlari bilan bezatilgan va yirik festivallarda foydalaniş rejalaştirilgan. Paghman an'anaviy ravişda Idris Şoh çiqqan Paghman sulolasining oilaviy qarorgohi bölgan. Mahalliy aholidan podşo Omonullaxon (1919–1929-yillarda hukmronlik qilgan), Hafizulloh Amin va 1992–1996-yillarda oliy ta'lim vaziri bölgan Sayid Omer Munib çiqqan. Şahar 2005-yil yanvaridan Avstraliyaning Elis-Springs şahri bilan qardoş şahar hisoblanadi.