Parfyumeriya

Parfyumeriya (fransuzça parfum — «yoqimli hid, atir») — inson tanasi, soçi, kiyimi va xonadagi havoga xuşböy hid beriş uçun qöllanadigan mahsulotlar majmui, şuningdek ularni işlab çiqariş sohasi. ÖzME'ga köra, bunday mahsulotlar gigiyena vositasi sifatida ham işlatiladi. Rusça Vikipediyaga köra, «parfyumeriya» tuşunçasi dastlab havoni xuşböy tutatiş uçun, jumladan diniy marosimlarda işlatiladigan moddalarga nisbatan qöllangan.1

ÖzME'ga köra, atir, upa, xuşböy sovun, lab böyoqlari, odekolon, xuşböy suv, ter va xonadagi noxuş hidlarni yöqotuvçi dezodorantlar, tirnoq va soç loklari parfyumeriya mahsulotlari qatoriga kiradi. Rusça Vikipediya qayd etişiça, xuşböy moddalar mustaqil estetik ahamiyatga ega bölişi bilan birga köplab boşqa tovarlar — losyon va krem kabi kosmetika, sovun va tiş pastasi singari şaxsiy gigiyena vositalari, kir yuviş kukuni va idiş yuviş vositalari kabi maişiy kimyo mahsulotlarining ham tarkibiy qismidir. Xuşböy kompozitsiyalarni kasb sifatida yaratadigan mutaxassis parfyumer deb ataladi.

ÖzME'ga köra, qadimda xuşböy moddalar sifatida faqat tabiiy mahsulotlar — efir moylari, balzamlar va boşqalar işlatilgan. Organik kimyo rivojlangaç, efir moylari hamda anbar, muşk kabi hayvon mahsulotlari bilan bir qatorda sintetik xuşböy moddalardan ham foydalanila boşlangan. Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi davrlarda xuşböy moddalar tayyorlaş uçun ötlar, gullar, ziravorlar, bodom, kişniç, mirta, ignabargli daraxtlar smolasi va bergamotdan foydalanilgan.

Rusça Vikipediyaga köra, atir tayyorlaş san'ati qadimgi Mesopotamiya va Misrda paydo bölib, keyinçalik Qadimgi Rim va Forsda rivojlangan. Tarixda nomi saqlangan ilk kimyogar, ehtimol, Mesopotamiyadagi miloddan avvalgi 2-ming yillikka oid mixxat lavhada tilga olingan atirsoz ayol Tapputi bölgan. 2003-yilda arxeologlar Kiprdagi Pirgos şahrida 4000 yildan ortiq tarixga ega qadimiy atir ustaxonasini topgan.

Örta asrlarda Şarq olimlari bu sohaga katta hissa qöşgan. Rusça Vikipediyaga köra, 9-asrda al-Kindiy atirlar va distillaş haqida yuzdan ortiq retsept jamlangan kitob yozgan. Abu Ali ibn Sino gullardan, avvalo atirguldan, moyni distillaş yöli bilan ajratib oliş ustida tajribalar ötkazgan; uning usuli bilan olingan atirgul suvi tez ommalaşgan. Bu xomaşyo va texnologiyalar Ğarb parfyumeriyasi hamda kimyo fanining rivojiga sezilarli ta'sir körsatgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Yevropaga bu bilimlar 14-asrda yetib kelgan: spirt bilan aralaştirilgan xuşböy moylardan tayyorlangan, «Vengriya suvi» nomi bilan maşhur bölgan atir 1370-yilda Vengriya qirolişasi uçun yaratilgan. Uyğoniş davrida bu san'at Italiyada gullab-yaşnagan, 16-asrda esa Fransiyaga ötgan. 18-asrga kelib Grass şahri atrofida xuşböy ösimliklar keng ekila boşlagan va Fransiya hozirgaça parfyumeriya işlab çiqariş hamda savdosining yetakçi markazi bölib qolmoqda.