Patologiya

Patologiya (yunonça «pathos» — «azob, kasallik» va «logos» — «ta'limot») — kasallik va patologik jarayonlarni örganadigan nazariy hamda klinik Tibbiyot sohasi. ÖzME'ga köra, u kasallikning paydo böliş sabablari, rivojlaniş qonuniyatlari, keçişi va oqibatini tadqiq etadi. Rusça Vikipediya «patologiya» sözi kundalik tilda meyordan oğiş, organizm muvozanatini buzuvçi holatni ham anglatişini qayd etadi. Bu soha mutaxassisi patolog deb ataladi.12

ÖzME'ga köra, patologik jarayonlarning umumiy qonuniyatlari va sabablari umumiy patologiyada, ayrim a'zo va tizimlar kasalliklari esa xususiy patologiyada örganiladi. Rusça Vikipediyaga köra, «umumiy patologiya» atamasi 17-asr boşlarida kasallik mohiyati haqidagi qaraşlar tizimini ifodalaş uçun işlatila boşlagan; xususiy patologiya esa keyinçalik tegişli klinik fanlar — masalan, nevropatologiya — tarkibiga kirib ketgan.

Patologiya ikki katta qismdan iborat:

• patologik anatomiya — kasallik paytida a'zo va töqimalar tuzilişida yuz beradigan özgarişlarni örganadi;
• patologik fiziologiya — kasallik paytida a'zolar va butun organizm faoliyatining buzilişini tekşiradi.

Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy tibbiy amaliyotda patologiya asosan töqima va hujayra namunalarini tahlil qilib taşxis qöyadigan mutaxassisliklar guruhini bildiradi. U anatomik va klinik patologiyaga, namuna turiga qarab sitopatologiya, gematopatologiya va gistopatologiyaga bölinadi; sud patologiyasi ham alohida yönaliş hisoblanadi.

ÖzME bir neça maxsus yönalişni sanab ötadi. Eksperimental patologiya odam yoki hayvonda uçraydigan kasallikni tajriba hayvonlarida sun'iy ravişda qözğatib, uning rivojlaniş mexanizmini örganadi. Qiyosiy patologiya bir kasallikning odam va hayvonlarda qanday keçişini soliştiradi. Klinik patologiya a'zo va tizimlarning holatini aniqlaş uçun bemorni tekşiradi, laboratoriya va biokimyoviy tahlillar ötkazadi. Ölka patologiyasi kasallikni ma'lum hududning tabiiy va turmuş şaroitiga boğlab örganadi. Kasb patologiyasi işlab çiqarişdagi zararli omillarning ta'sirini tekşiradi. Bulardan taşqari paleopatologiya, kimyoviy, fizik-kimyoviy va molekulyar patologiya kabi tarmoqlar ham mavjud.

Inglizça Vikipediyaga köra, kasalliklarni kuzatiş va tavsiflaş qadimgi Yaqin Şarq, Hindiston va Xitoyda ham bölgan; qadimgi Yunonistonda Gippokrat kabi tabiblar taşxis va başorat usullarini işlab çiqqan, örta asrlarda islom olamida bu an'ana davom ettirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, qadimda kasallikni organizm suyuqliklari muvozanatining buzilişi (gumoral patologiya) yoki ziç töqimalarning özgarişi (solidar patologiya) bilan izohlovçi qaraşlar hukm surgan. 18-asrning ikkinçi yarmida Jovanni Morgani va boşqa olimlar klinik kuzatişlarni jasad yoriş natijalari bilan soliştiriş usulini işlab çiqqan, bu esa patologik anatomiyaning rivojiga turtki bergan.

19-asr örtalarida nemis olimi Rudolf Virxov hujayra (sellyulyar) patologiyasi nazariyasini yaratgan. ÖzME'ga köra, bu nazariyaga muvofiq kasallik hujayra va a'zolar tuzilişidagi özgarişlar natijasidir; u hozirgaça öz ahamiyatini saqlab kelmoqda. Rusça Vikipediyaga köra, patologlarning ilk ilmiy jamiyatlari 1844-yilda Nyu-Yorkda va 1846-yilda Londonda tuzilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1920-yillar oxiri — 1930-yillar boşida patologiya alohida tibbiy mutaxassislik sifatida tan olingan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda patologiya sohasidagi ilmiy tadqiqotlar 20-asrning 20-yillarida boşlangan va dastlab ölka patologiyasiga oid muhim vazifalar işlab çiqilgan. 1998-yildan Toşkentdagi ikkinçi tibbiyot institutida «Patologiya» jurnali naşr qilinadi.