Pediatriya

Pediatriya (yunonça «pais» — bola, gödak va «iatreia» — davolaş) — Tibbiyotning bola organizmining tuzilişi va rivojlaniş xususiyatlarini, bolalar kasalliklarining sabablari va keçişini örganadigan, ularni aniqlaş, davolaş va oldini oliş usullarini işlab çiqadigan sohasi. Bu sohada işlaydigan şifokor pediatr deb ataladi. Inglizça Vikipediyaga köra, pediatriya gödaklar, bolalar, ösmirlar va yoş kattalarga tibbiy yordam körsatadi; uning yuqori yoş çegarasi turli mamlakatlarda turliça belgilanadi.12

Rusça Vikipediyaga köra, pediatriyaning asosiy vazifasi bolaning soğliğini saqlaş yoki kasallik paytida uni tiklaş, şu orqali bolaga tuğma imkoniyatlarini töla röyobga çiqarişga şaroit yaratişdir. Bu fan şartli ravişda bir neça yönalişga ajratiladi: profilaktik pediatriya (emlaş, irsiy kasalliklarni erta aniqlaş, rejali tibbiy körik), klinik pediatriya (kasal bolani taşxislaş, davolaş va reabilitatsiya qiliş), ilmiy, ijtimoiy va ekologik pediatriya. Ekologik yönaliş iqlim, geografik muhit hamda zararli moddalarning bolalar soğliğiga ta'sirini örganadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, bolalarni davolaş katta yoşdagilarni davolaşdan sezilarli farq qiladi. Kiçik yoşdagi bola organizmining fiziologiyasi boşqaça, şu sababli dorilarning söriliş, tarqaliş, parçalaniş va organizmdan çiqariliş jarayonlari ham özgaça keçadi. Tuğma nuqsonlar, irsiy farqlar va rivojlaniş muammolari pediatrlar uçun alohida ahamiyatga ega; mutaxassislar orasida «bola — kiçraytirilgan katta odam emas» degan ibora keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, bolalarni ovqatlantiriş, ularni parvariş qiliş va ayrim bolalar kasalliklarini davolaş haqidagi fikrlar Gippokrat, Galen va Abu Ali ibn Sino asarlarida uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, Gippokrat töplamida bolalardagi tutqanoq va muddatidan oldin tuğiliş masalalari muhokama qilingan; ba'zan «pediatriya otasi» deb ataladigan fors olimi ar-Roziy (865–925) bolalar kasalliklariga bağişlangan maxsus asar yozgan. Zamonaviy pediatriyaning asosçisi sifatida şved şifokori Nils Rozen fon Rozenşteyn (1706–1773) tilga olinadi.

ÖzME pediatriyaning mustaqil fan sifatida 19-asrning ikkinçi yarmida şakllanganini qayd etadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bolalar uçun ilk ixtisoslaşgan şifoxona 1802-yilda Parijda oçilgan, «pediatriya» atamasini esa ingliz tiliga 1859-yilda Avraam Yakobi kiritgan. Rusça Vikipediyaga köra, Rossiyada bu fan maktabining asosçilaridan biri Nil Filatov hisoblanadi, 1925-yilda asos solingan Sankt-Peterburg pediatriya tibbiyot universiteti esa dunyodagi eng eski ixtisoslaşgan pediatriya oliy öquv yurti sanaladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda pediatriya böyiça tadqiqotlar Örta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetining bolalar kasalliklari kafedrasida boşlangan. Sohaning rivojiga 1927-yilda Toşkentda onalik va bolalikni muhofaza qiliş ilmiy-tadqiqot institutining oçilişi, tibbiyot institutlarida pediatriya fakultetlarining taşkil etilişi, 1966-yilda akuşerlik, ginekologiya va pediatriya ilmiy-tadqiqot institutining qayta tuzilişi hamda 1972-yilda Örta Osiyo pediatriya tibbiyot institutining (keyinçalik Toşkent pediatriya tibbiyot instituti) barpo etilişi turtki bergan.

1920-yillardan boşlab mahalliy turmuş şaroitining bola organizmiga ta'siri va bolalar kasalliklarining respublikadagi öziga xos keçişi örganila boşlangan. ÖzME'ga köra, dastlab bezgak va bolalardagi visseral leyşmanioz tadqiq etilgan (L. M. Isayev, N. I. Xodukin va boşqalar), 1950–1960-yillarda bolalarning ötkir va surunkali oşqozon-içak kasalliklari örganilgan (S. G. Şamsiyev, H. A. Yunusova va boşqalar). Keyinroq siydik yöllari kasalliklari, bolalar sili, qon kasalliklari, virusli gepatitlar, öt yöllari va revmatik kasalliklar, zotiljam, allergik va immun tizimi kasalliklari böyiça işlar olib borilgan.

ÖzME'ga köra, sohaning eng dolzarb vazifasi soğlom avlodni tarbiyalab voyaga yetkaziş deb belgilangan. Bu yönalişda mahalliy bolalar uçun soğliq meyorlarini işlab çiqiş, bola immun tizimining holatini, soğlom va kasal bolalarning ovqatlanişini örganiş hamda soğlom turmuş tarzini tarğib qiliş böyiça tadqiqotlar davom ettirilgan. ÖzME'dagi maqola muallifi — Dilbar Mahmudova.