Pedomorfoz
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Pedomorfoz (yunonça paidos — «bola» va morphe — «şakl») — individual rivojlaniş (ontogenez) qisqarib, ajdodlarga xos voyaga yetgan bosqiç tuşib qolişi natijasida yuz beradigan evolyutsion özgariş. Bunda nasl qoldirişga qodir organizm ajdodlarining yoş yoki liçinka davriga xos tuzilişini saqlab qoladi. ÖzME'ga köra, atamani 1922-yilda ingliz biologi Uolter Garstang taklif etgan.12
Mohiyati
13Rusça Vikipediyaga köra, pedomorfoz geteroxroniyaning — rivojlaniş jarayonlari boşlaniş vaqti, davomiyligi yoki tezligining ajdodlarga nisbatan özgarişining — bir körinişi. Unga qarama-qarşi hodisa peramorfoz deyiladi: unda rivojlaniş ajdodlardagidan ham uzoqroq davom etadi. Inglizça Vikipediyada pedomorfoz voyaga yetgan zotda ilgari faqat yoş avlodda kuzatilgan belgilarning saqlanişi sifatida ta'riflanadi; ba'zi mualliflar uni torroq ma'noda — liçinka belgilarining saqlanişi deb tuşunadi.
Yöllari
13ÖzME pedomorfozni liçinkasi neoteniya yoki pedogenez yöli bilan rivojlanadigan hayvonlarga xos deb körsatadi. Vikipediya ma'lumotlariga köra, bu ikki mexanizm bir-biridan farq qiladi:
- Neoteniya — tana rivojlanişining sekinlaşişi: organizm yoşlik belgilarini saqlagan holda voyaga yetadi. Atamani 1885-yilda Yulius Kolman aksolotlning jabrali, suvda yaşovçi liçinka holatida jinsiy yetilişini tasvirlab kiritgan.
- Progenez (pedogenez) — jinsiy rivojlanişning tezlaşişi: yoş şakldagi organizm muddatidan oldin nasl bera boşlaydi.
Misollar
13ÖzME'ga köra, dumli suvda va quruqlikda yaşovçilarning ayrim guruhlari — proteylar va sirenlar, dengiz qobiqlilaridan appendikulyariyalar, ba'zi haşarotlar (grilloblattidlar) va örgimçaksimonlar (bir qança tuproq kanalari) pedomorfozga misol böla oladi. Rusça Vikipediyaga köra, Garstang 1928-yilda qobiqlilar liçinkasida umurtqalilarga xos xorda borligini körsatib, umurtqalilar aynan şunday liçinkadan pedomorfoz orqali kelib çiqqan bölişi mumkin degan farazni ilgari surgan. Şu manba quşlar boş suyagining tuzilişini ham pedomorfoz bilan izohlaydi: hozirgi quşlarning katta közlari va nisbatan katta miyasi ularning ajdodlari — yirtqiç dinozavrlarning yoş avlodiga xos belgilar hisoblanadi.
Inson haqida ham şunga öxşaş fikrlar bor. Inglizça Vikipediyaga köra, odamda tana rivojlanişi boşqa primatlarga qaraganda sekinroq keçadi va natijada katta boş, yassi yuz, nisbatan kalta qöllar kabi belgilar saqlanib qoladi. Rusça Vikipediya şimpanzega nisbatan odamda öttizga yaqin neotenik belgi sanalişini qayd etadi.
Ahamiyati
13Pedomorfoz evolyutsion biologiya va rivojlaniş biologiyasida muhim tuşunça hisoblanadi, çunki u yangi tuzilişlarning nisbatan tez paydo bölişini tuşuntiradi: yangi organ yaratilmaydi, balki mavjud rivojlaniş dasturining vaqti özgaradi. Rusça Vikipediyaga köra, ingliz olimi Gevin de Bir 1930-yilda bunday özgarişlar paleontologik qoldiqlarda iz qoldirmaydigan darajada tez keçişi mumkinligini ta'kidlagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Pedomorfoz // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3768 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPedomorfoz. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3768
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3768
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Гетерохронияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Neotenyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 7-jild, 148-b.manbaa.uz · ÖzME, 7-jild, 148-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.