Pifagor

Pifagor Samoslik (qadimgi yunonça Πυθαγόρας ὁ Σάμιος) — qadimgi yunon faylasufi, matematigi, musiqa nazariyotçisi va pifagorçilik deb ataluvçi diniy-falsafiy maktabning asosçisi. Uning yaşagan yillari manbalarda turliça: özbek tilidagi Vikipediyaga köra, taxminan miloddan avvalgi 580–500-yillar, rus tilidagi Vikipediyaga köra, taxminan miloddan avvalgi 570–490-yillar, inglizça Vikipediyaga köra esa taxminan miloddan avvalgi 570–495-yillar.

Manbalarda ta'kidlanişiça, Pifagor biror asar qoldirmagan va uning hayoti haqida deyarli heç narsa aniq ma'lum emas. Asosiy ma'lumotlar uning vafotidan bir neça asr keyin yozilgan uçta tarjimai holga — Diogen Laertiy, Porfiriy va Yamvlix asarlariga tayanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu asarlar asosan afsona va rivoyatlarga töla, ular orasida eng işonçlisi Aristotel şogirdlari — Dikearx, Aristoksen va Pontlik Geraklid yozuvlaridan olingan qismlar hisoblanadi.

Pifagor Egey dengizining şarqidagi Samos orolida tuğilgan; Yamvlix keltirgan rivoyatda esa uning tuğilgan joyi Finikiyadagi Sidon şahri deyiladi. Otasi Mnesarx bir manbalarga köra boy savdogar, boşqalariga köra toş yönuvçi yoki qimmatbaho toş öymakori bölgan. Aristoksenning sözlariga köra, Pifagor Samosni Polikrat zulmi davrida, 40 yoşida tark etgan; bu uning tuğilgan yilini taxminan miloddan avvalgi 570-yil deb belgilaş imkonini beradi.

Qadimgi mualliflar Pifagorning Misr, Bobil va boşqa yurtlarga qilgan sayohatlari haqida ziddiyatli ma'lumotlar beradi: unga Misr kohinlaridan, forslar va xaldeylardan, hatto Zarduştdan ta'lim olganlik nisbat beriladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, bir rivoyatda u Misrda 22 yil, Bobilda 12 yil bölgan. Uning ustozlari haqida ham aniq gap aytib bölmaydi; qadimgi an'ana uni köpinça Ferekid bilan boğlaydi.

Taxminan miloddan avvalgi 530-yilda Pifagor Janubiy Italiyadagi yunon koloniyasi Krotonga (hozirgi Krotone) köçib keldi va u yerda öz maktabini oçdi. Inglizça Vikipediyaga köra, barça manbalar uning tez orada katta siyosiy ta'sirga ega bölganini qayd etadi. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, bu ittifoq falsafiy maktab, siyosiy partiya va diniy birodarlikni özida birlaştirgan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, pifagorçilar jamiyatining ta'siri norozilik uyğotib, Kilon fitnasiga olib kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, taxminan miloddan avvalgi 510-yilda Kroton Sibaris ustidan ğalaba qozongaç, pifagorçilar demokratiya tarafdorlari bilan töqnaşgan va ularning yiğinxonalari yoqib yuborilgan. Pifagorning taqdiri haqida bir neça rivoyat bor: u şu ta'qiblar paytida öldirilgan bölişi yoki Metapontga qoçib, öşa yerda vafot etgan bölişi mumkin; rus tilidagi Vikipediyaga köra, rivoyatlarning köpçiligi uning Metapontdagi muzalar ibodatxonasida vafot etgani bilan tugaydi.

Pifagor ta'limoti bilan eng işonçli boğlanadigan ğoya — ruhning köçişi (metempsixoz): har bir ruh ölmas va ölimdan keyin yangi tanaga kiradi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, u vegetarianlik va sferalar uyğunligi ğoyasini ham tarğib qilgan. Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Pifagor falsafasida son barça narsaning mohiyati, olam esa sonlar va ular orasidagi munosabatlarning uyğun tizimi deb qaralgan.

Özbek tilidagi Vikipediyaga köra, Pifagor geometriyaga tizimli isbot tuşunçasini kiritgan, öxşaşlik haqidagi ta'limotni yaratgan va töğri burçakli uçburçak haqidagi teoremani isbotlagan deb hisoblanadi; bu teorema undan 1500 yil oldin Misr va Bobilda isbotsiz ma'lum bölgan. Juft va toq, tub va murakkab, mukammal sonlar hamda arifmetik, geometrik va garmonik proporsiyalar ham uning nomi bilan boğlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, qadimda unga beşta muntazam köpyoqlik, Yerning şarsimonligi, tong va keçki yulduzning bir sayyora — Venera ekanligi kabi kaşfiyotlar ham nisbat berilgan, u özini birinçi bölib «faylasuf» («donolikni sevuvçi») deb atagan.

Biroq rus va inglizça Vikipediyada bu yutuqlarning muallifligi bahsli ekani ta'kidlanadi: pifagorçilar maktabi barça kaşfiyotlarni asosçisiga nisbat bergan, ba'zilari esa undan oldin yoki Gippas va Filolay kabi izdoşlari tomonidan qilingan bölişi mumkin. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, bu qiyinçilikka Aristotelning özi duç kelgan va pifagorçilar ta'limotini Pifagor nomini tilga olmay bayon qilgan.

Pifagor ta'limoti Platon va Aristotel falsafasiga, ular orqali Ğarb falsafasiga ta'sir körsatgan; inglizça Vikipediyaga köra, Platonning dialoglarida, ayniqsa «Timey»da pifagorça ğoyalar körinadi. Miloddan avvalgi 1-asrda örta platonçilar orasida uning ta'limoti qayta jonlangan va neopifagorçilik paydo bölgan. Rus va inglizça Vikipediyaga köra, pifagorçilik Nikolay Kopernik, Iogann Kepler va Isaak Nyutonga ta'sir qilgan; rus tilidagi Vikipediya bu qatorda Albert Eynşteynni ham tilga oladi. Ovidiyning «Metamorfozalar» asarida tasvirlangan uning ta'limoti keyinçalik zamonaviy vegetarianlik harakatiga ta'sir körsatgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 430–420-yillarda Abderada Pifagor tasviri va nomi tuşirilgan tangalar zarb qilingan — bu tanga ustidagi ilk imzoli portret hisoblanadi. Gerodot uni «ellinlarning eng buyuk donişmandi» deb atagan.