Pirit

Pirit (yunonça «pyrites lithos» — uçqun çiqaradigan toş), temir kolçedani yoki oltingugurt kolçedani — temir disulfididan iborat mineral, kimyoviy formulasi FeS₂. ÖzME'ga köra, uning tarkibida 46 foiz temir va 53,4 foiz oltingugurt bor, ba'zan kobalt, nikel, mişyak, mis, selen va boşqa elementlar aralaşmasi uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, pirit tabiatda eng köp tarqalgan sulfid mineralidir. Metallsimon yaltiroq va oç sariq rangi uni oltinga öxşatadi, şu bois u xalq orasida «ahmoqlar oltini» deb ham ataladi.1

Pirit kub singoniyada kristallanadi. ÖzME'ga köra, u kub, pentagon-dodekaedr, ba'zan oktaedr şaklidagi kristallar hosil qiladi, ammo köproq ziç donador massa yoki şarsimon konkretsiyalar holida uçraydi. Rangi oç sarğiş-qönğir, qattiqligi Moos şkalasi böyiça 6–6,5, ziçligi 4,9–5,2 g/sm³. Inglizça Vikipediyaga köra, pirit yarimötkazgiç bölib, taqiqlangan zonasining kengligi 0,95 eV ga teng; uni 540° dan yuqori qizdirilganda temir sulfidi va erkin oltingugurtga parçalana boşlaydi.

ÖzME'ga köra, pirit gidrotermal konlarda va kolçedanli qatlamlarda keng tarqalgan. Inglizça Vikipediyaga köra, u odatda boşqa sulfid va oksidlar bilan birga kvars tomirlarida, çökindi va metamorfik jinslarda, kömir qatlamlarida uçraydi, qazilma organizmlarning qoldiqlarini ham almaştirişi mumkin. Ba'zan pirit içida oz miqdorda haqiqiy oltin, jumladan, köz bilan körinmaydigan «yaşirin oltin» bölişi aniqlangan. ÖzME pirit konlari Rossiya (Ural, Oltoy), Qozoğiston, Norvegiya, Ispaniya, Italiya, Kipr, AQŞ, Kanada va Yaponiyada mavjudligini qayd etadi; inglizça Vikipediyaga köra, Ispaniyaning Soriya va La-Rioxa provinsiyalari kolleksionerlar orasida eng qadrlanadigan namunalar bilan maşhur.

Nomi ham körsatib turganidek, pirit qadimdan olov yoqişda işlatilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning çaqmoqtoşga urilganda uçqun çiqarişidan neandertallar foydalanganiga oid izlar taxminan 400 ming yil oldingi davrga tegişli; miloddan avvalgi IV mingyillikda yaşagan va Alp toğlarida muz içida topilgan «Ötsi» mumiyasi yonida ham pirit bölagi bölgan. XVI–XVII asrlarda pirit ğildirakli qulfli ilk öqotar qurollarda uçqun beruvçi qism sifatida qöllangan, XX asr boşida esa radio qabul qilgiçlarda detektor vazifasini ötagan.

Pirit qadimdan temir kuporosi olişda işlatilgan. ÖzME'ga köra, bugungi kunda u sulfat kislota, oltingugurt va temir kuporosi işlab çiqariş uçun xom aşyo hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, undan qoğoz sanoatida kerak bölgan oltingugurt dioksidi olinadi, litiyli batareyalarda katod materiali sifatida foydalaniladi, arzon quyoş batareyalari uçun istiqbolli material sifatida ham tadqiq etilmoqda.