Polis

Polis (yunonça polis, lotinça civitas) — şahar-davlat; Qadimgi Yunoniston va Qadimgi Italiyada jamiyat hamda davlatni ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy jihatdan taşkil etişning öziga xos şakli. Polis odatda bir şahar va uning atrofidagi qişloq yerlarini birlaştirgan, öz qonunlari va boşqaruv organlariga ega mustaqil jamoa bölgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi yunon tilida «polis» sözining asosiy ma'nolari «davlat» va «jamoa» bölgan, şahar hududining özi esa asty deb atalgan. Hozirgi yunon tilida bu söz oddiygina «şahar» ma'nosini anglatadi. Qadimgi yunonlar uçun polis vatan hisoblangan: har bir polisning öz konstitutsiyasi bölgan va u fuqarolaridan sadoqat talab qilgan. Ma'lumotlarga köra, 1500 ga yaqin yunon polisi mavjud bölgan; ular asosan Yunoniston va Kiçik Osiyoda, şuningdek mustamlakalar orqali Örta yer dengizi va Qora dengiz sohillarida tarqalgan.

ÖzME'ga köra, polisning davlat apparati töla huquqli erkak fuqarolarning xalq majlisi (Spartada apella, Afinada ekklesiya), kengaş (gerusiya, areopag, bule, Rimda senat) va saylanadigan mansabdor şaxslar — magistratlardan iborat bölgan. Polislar boşqaruv şakliga köra oligarxik (masalan, Sparta) yoki demokratik (masalan, Afina) bölgan.

Polis hayotining markazida fuqarolik tuşunçasi turgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Aristotel fuqaroni «davlat boşqaruvida qatnaşiş huquqiga ega kişi» deb ta'riflagan; fuqarolik meros orqali ötgan. ÖzME'ga köra, polis aholisining bir qismi fuqarolar qatoriga kirmagan: meteklar (köçib kelgan erkin kişilar), perieklar va heç qanday huquqqa ega bölmagan qullar siyosiy hayotdan çetda qolgan.

Polisning mohiyati qadimgi faylasuflarni ham qiziqtirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Platon «Davlat» asarida ideal polis haqida fikr yuritib, uni eng yaxşi faylasuf-hukmdor boşqarişi kerak deb hisoblagan. Aristotel esa polislar amalda qanday işlaşini örgangan: u turli şahar-davlatlarning tuzumi haqida ma'lumot töplatgan, bu tadqiqotlardan «Siyosat» va «Afina politiyasi» asarlari saqlanib qolgan. Aristotelga köra, polis bir neça qişloqning birlaşuvidan paydo böladigan va özini özi ta'minlay oladigan jamoadir.

Yangi davr tarixçiligida 19-asr olimi Fyustel de Kulanj yunon polisi va Rim civitas'i umumiy hind-yevropa ildizlariga ega bölgani uçun öxşaş institutlarga ega degan nazariyani ilgari surgan: unga köra, oilalar fratriyalarga, fratriyalar qabilalarga, qabilalar esa şaharga birlaşgan.

ÖzME'ga köra, polis tuzumi eng yuqori çöqqisiga Yunonistonda miloddan avvalgi 5-asrda yetgan va miloddan avvalgi 4-asr boşidan inqirozga yuz tutgan. Rimda esa u miloddan avvalgi 3–1-asrlarda tanazzulga uçragan.