Pomir xalqlari
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Pomir xalqlari, Pomir tojiklari yoki badaxşonliklar (özlarini «pomiri» deb ataydi) — asosan Ğarbiy Pomirning baland toğ vodiylarida, Tojikistonning Toğli Badaxşon viloyatida hamda qöşni mamlakatlarda yaşaydigan, şarqiy eron tillarida sözlaşuvçi bir guruh kiçik xalqlarning umumiy nomi. ÖzME'ga köra, ular katta yevropeoid irqiga mansub.1
Tarkibi va tillari
13ÖzME Pomir xalqlari tarkibiga quyidagilarni kiritadi: yazğulomlar, röşonlar (xuflar mahalliy guruhi bilan), bartanglar (aroşorlar bilan), şuğnonlar (bajuylar bilan), işkaşimlar, vohonlar va vanjlar. Afğoniston Badaxşonida röşon, şuğnon, işkaşim va vohonlardan taşqari zebak va munjonlar, Pokistonning Çitral hududida munjon va yidgalar, Xunza vodiysida vohonlar, Xitoyning Şinjon-Uyğur muxtor rayonida esa sariköllar yaşaydi.
Bu xalqlar hind-yevropa tillar oilasining şarqiy eron guruhiga kiruvçi Pomir tillarida sözlaşadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular orasida şuğnon-röşon guruhi va vohon tili eng köp tarqalgan. Ikkinçi til sifatida fors (dariy va tojik) hamda rus tillari qöllanadi; tojik tili turli Pomir guruhlari örtasida umumiy muloqot vositasi vazifasini bajarib kelgan.
Soni va tarqalişi
13Inglizça Vikipediyaga köra, Pomir xalqlarining umumiy soni 300–350 ming kişi atrofida baholanadi. Ularning köpçiligi — taxminan 200 mingi Tojikistonning Toğli Badaxşonida yaşaydi. Afğonistonda 65 mingga yaqin, Xitoyda 50 mingdan ortiq, Pokistonning Gilgit-Baltiston hududida 20–30 ming kişi bor; Rossiyada, asosan Moskvada ham sezilarli diaspora mavjud.
Dini
13ÖzME'ga köra, dindorlarning asosiy qismi islomning şia yönalişiga, qisman sunniy mazhabiga e'tiqod qiladi. Inglizça Vikipediya şialar orasida ismoiliylar-nizoriylar ustunlik qilişini aniqlaştiradi.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, Pomir xalqlari yaşaydigan hududlarda qadimda Röşon, Şuğnon va Vohon kabi mahalliy davlatlar mavjud bölgan. 7-asr oxiridan ikki asrdan ziyod vaqt mobaynida Pomir yerlari tibetliklar hukmronligi ostida bölgan. 10-asrdan mahalliy hukmdorlar mustaqillikka erişgan, keyinroq hudud bir neça mayda bekliklarga bölinib ketgan. Bir muddat Afğoniston Badaxşoniga tobe bölgan, 19-asrning oxirgi çoragida esa Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi ta'siriga ötgan.
1925-yil 2-yanvarda Tojikiston tarkibida Toğli Badaxşon muxtor viloyati taşkil etilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1926-yilgi aholi röyxatida Pomir xalqlari «toğ tojiklari» deb qayd etilgan, 1937 va 1939-yillardagi röyxatlarda tojiklar içida alohida guruhlar sifatida körsatilgan, 1959-yildan esa tojiklar tarkibida hisoblana boşlagan. ÖzME 20-asr davomida Pomir xalqlarining tojiklar bilan etnomadaniy yaqinlaşuvi kuçayganini qayd etadi.
Xöjaligi
13An'anaviy maşğulotlari — baland toğ şaroitiga moslaşgan çorvaçilik, hunarmandçilik va qisman dehqonçilik.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Pomir xalqlari // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2539 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAPomir xalqlari. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2539
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2539
Manbalar
1 ta manba- 1Inglizça Vikipediya: Pamirisen.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.