Protistologiya

Protistologiya (yunonça protistos — «eng birinçi» va «...logiya») — Biologiyaning protistlarni, ya'ni asosan bir hujayrali organizmlarni örganadigan bölimi. Inglizça Vikipediyaga köra, protistlar — juda xilma-xil eukariot organizmlar guruhi: hayvonlar, ösimliklar va zamburuğlardan boşqa barça eukariotlar şu guruhga kiritiladi. Ularning kattaligi bir neça mikrometrli bir hujayrali organizmlardan bir neça metr uzunlikdagi köp hujayrali dengiz suvötlarigaça yetadi.12

ÖzME'ga köra, «protistlar» atamasini 1866-yilda nemis olimi Ernst Gekkel fanga kiritgan. U köp hujayrali ösimlik va hayvonlardan taşqari, bakteriyalar, eng sodda hayvonlar, bir hujayrali suvötlar va tuban zamburuğlarni öz içiga olgan alohida «protistlar dunyosi»ni taklif etgan. Keyinçalik bu tuşunçaning hajmi haqida turli qaraşlar şakllangan. ÖzME'ga köra, ayrim olimlar protistlar dunyosiga faqat eukariot, ya'ni hujayrasida yadrosi bor organizmlarni — eng sodda hayvonlar, ayrim suvötlar va zamburuğlarni kiritadi, boşqalar esa unga yadroli barça suvötlar va tuban zamburuğlarni ham qöşişni taklif qiladi. Inglizça Vikipediya protistlarni yagona umumiy ajdodga ega bölmagan, ya'ni parafiletik guruh deb ta'kidlaydi.

Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, protistlarni örganiş XVII asrda boşlangan: ularni ilk bor Antoni van Levenguk öz yasagan mikroskopi orqali kuzatgan va 1674-yilda «juda kiçkina jonivorlar» deb atagan. 1786-yilda daniyalik zoolog Otto Fridrix Myuller 370 dan ortiq mikroorganizm turini tasvirlab bergan. XVIII–XIX asrlarda infuzoriyalarni örganişda Kristian Erenberg va Feliks Dyujarden işlari yetakçi örin tutgan. Rusça Vikipediyaga köra, Erenberg protistlarni mikroskopik, ammo murakkab a'zolarga ega organizmlar deb hisoblagan; ularning bir hujayrali tabiatini Karl Zibold aniqlagan, bu qaraşni Otto Byuçli rivojlantirgan.

Protistologiya mustaqil fan sifatida XIX asr oxirida, köp jihatdan Gekkel sa'y-harakatlari bilan şakllangan. Uning rivojlanişi mikroskopiya taraqqiyoti — yoruğlik mikroskopining takomillaşuvi, faza-kontrast va elektron mikroskopiya, keyinroq molekulyar biologiya va genomika usullari bilan çambarças boğliq.

Protistologiya örganiş obyekti jihatidan algologiya (suvötlar haqidagi fan), mikologiya (tuban zamburuğlar qismida) va protozoologiya bilan qisman yoki töliq kesişadi. ÖzME'ga köra, «protistologiya» atamasi ba'zan protozoologiyaning sinonimi sifatida ham işlatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, eukariotlarning evolyutsion qarindoşligi haqidagi bilimlar ortgani sari «protozoologiya» atamasi eskirib, uning örnini «protistologiya» egallamoqda: masalan, 1947-yilda tuzilgan Protozoologlar jamiyati 2005-yilda Xalqaro protistologlar jamiyati deb qayta nomlangan.