Pul

Pul — barça tovar va xizmatlar ayirboşlanadigan, ularning qiymatini ifodalaydigan umumiy ekvivalent. Özbekça Vikipediya uni «maxsus tovar» deb ta'riflaydi, rus va inglizça Vikipediyalar esa pulning şakli tovar bölmasligi ham mumkinligini ta'kidlaydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, pul — muayyan mamlakat yoki iqtisodiy muhitda tovar va xizmatlar uçun tölov hamda qarzlarning (masalan, soliqlarning) qaytarilişi sifatida umumiy qabul qilingan har qanday buyum yoki tekşirib böladigan yozuv. Rus tilidagi Vikipediya pulni qiymat ölçovi vazifasini bajaradigan, boşqa narsalarga oson ayirboşlanadigan (eng yuqori likvidlikka ega) umumiy ekvivalent deb ta'riflaydi.

Pulning asosiy vazifalari manbalarda turliça sanaladi. Özbekça Vikipediya qiymat ölçovi, ayirboşlaş vositasi, jamğariş vositasi va tölov vositasini keltiradi. Rus va inglizça Vikipediyalarga köra, 1875-yilda Uilyam Stenli Jevons pulni tört vazifa — ayirboşlaş vositasi, hisob birligi, qiymat standarti (keçiktirilgan tölov standarti) va jamğariş vositasi nuqtai nazaridan tahlil qilgan; köpçilik zamonaviy darsliklar esa uçta vazifani sanaydi. Rus tilidagi Vikipediya jahon pulini ham alohida vazifa sifatida körsatadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, qadimda pul vazifasini çorva mollari, mol terilari, bolta kabi turli tovarlar bajargan, keyinroq esa qimmatbaho metallar — çunki ular sifatini yöqotmaydi. Inglizça Vikipediyada ayirboşlaşga öxşaş usullar kamida 100 ming yil oldin bölişi mumkinligi, biroq asosan ayirboşlaşga tayangan jamiyat haqida dalil yöqligi aytiladi. Mesopotamiyadagi şekel oğirlik birligi bölib, taxminan 160 dona arpa donasining massasiga asoslangan; bu atama miloddan avvalgi 3000-yillar atrofida qöllangan. Gerodotga köra, oltin va kumuş tangalarni birinçi bölib lidiyaliklar kiritgan; zamonaviy tadqiqotçilar bu birinçi tamğali tangalar miloddan avvalgi 650–600-yillar atrofida zarb qilingan deb hisoblaydi.

Qoğoz pullar haqida özbekça Vikipediya şunday yozadi: dastlabki qoğoz pullar 10-asr oxiri – 11-asr boşida Xitoyda çiqarilgan; ularning paydo bölişida qoğoz va bosma maşinalarning kaşf etilişi muhim bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, banknotalar dastlab Xitoyda Sung sulolasi davrida işlatilgan, ular 7-asrdan işlatilgan veksellardan rivojlangan. Yevropada banknotalarni birinçi bölib 1661-yilda Stokgolm banki çiqargan.

Inglizça Vikipediyaga köra, oltin standarti 17–19-asrlarda Yevropada oltin tangalarning örnini bosgan va 20-asr boşiga kelib deyarli barça mamlakatlar uni qabul qilgan. Ikkinçi jahon uruşidan keyin köpçilik mamlakatlar valyutasini AQSH dollariga boğlagan, dollar esa oltinga boğlangan edi; 1971-yilda AQSH hukumati dollarni oltinga almaştirişni töxtatgan.

Özbekça Vikipediyaga köra, «pul» atamasi fors-tojik tilidan olingan bölib, Örta Osiyo xonliklari va Yaqin Şarqning ba'zi davlatlarida mis çaqa pulni bildirgan: masalan, 18–19-asrlarda Qöqon xonligida 1 pul 1/45–1/60 tangaga teng bölgan. Ingliz tilidagi «money» sözi, inglizça Vikipediyaga köra, lotinça moneta («tanga») sözidan fransuzça monnaie orqali kelgan.

Şakliga köra pul naqd (qoğoz yoki tanga) va naqd bölmagan (bank hisobvaraqlaridagi yozuv) turlarga bölinadi; muomala doirasiga köra — milliy va xalqaro (özbekça Vikipediya). Inglizça Vikipediya tarixiy turlarni ham ajratadi: tovar puli, vakillik puli (omonat qiymati evaziga berilgan tilxatlar) va fiat puli, ya'ni oltin yoki tovar bilan ta'minlanmagan, qiymati qonuniy tölov vositasi deb e'lon qilinişiga tayangan pul.

Qiymat va pul munosabatiga ikki yondaşuv rus tilidagi Vikipediyada keltirilgan. Mehnat qiymat nazariyasi tarafdorlari, jumladan Karl Marks, tovarlarni pul ölçanadigan qilmaydi, aksinça tovarlarning mohiyatan ölçanuvçanligi ba'zi tovarlarning pulga aylanişiga imkon bergan, deb hisoblaydi. Avstriya maktabi vakillari esa pulni jamiyat kelişuvi natijasi deb biladi: ba'zi tovarlar pul deb e'lon qilingan va boşqa tovarlar narxi pul orqali şakllana boşlagan.

Rus tilidagi Vikipediyada Fridrix fon Xayek fikri keltiriladi: pul va pul bölmagan narsa örtasida aniq çegara yöq, turli darajada likvidlikka ega narsalar bir-biriga ötib boruvçi uzluksizlik hosil qiladi, yagona aniq «pul» degan narsa esa huquqiy fiksiyadir.

Pul vazifalari örtasidagi ziddiyat ham munozara mavzusi. Rus va inglizça Vikipediyalarga köra, ayrimlar pulning ayirboşlaş vositasi roli (u muomalada bölişi kerak) jamğariş vositasi roliga (uni sarflamay saqlaş kerak) zid deb hisoblaydi; boşqalar jamğarişni ayirboşlaşning keçiktirilişi, xolos, deydi.

Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy pul tizimlarining köpçiligi qiymati ijtimoiy kelişuvga tayanadigan fiat pulga asoslangan; zamonaviy pul nazariyasi tarafdorlari fiat pul soliqlar bilan ham ta'minlanadi, deb hisoblaydi — soliq joriy etib, davlat özi çiqargan valyutaga talab yaratadi.