Qarağandi

Qarağandi (qozoqça: Qarağandi) — Qozoğiston markazidagi şahar, Qarağandi viloyatining ma'muriy markazi. U Qarağanda kömir havzasining markazida şaxtyorlar şaharçasi sifatida vujudga kelgan.

Nomi qozoqça «qarağan» (qarağan butasi) sözidan olingan; rusça manbada bu joy qarağan ösadigan joy deb izohlanadi. Boşqa taxminga köra, nom Qoraxoniylar davlati bilan boğliq (rus Vikipediyasi).

Şahar tarixi böyiça manbalarda turli ma'lumotlar bor. Rus Vikipediyasiga köra, hozirgi Qarağandi hududida 1857-yilda Ivanovskiy kömir koni paydo bölgan. Ingliz Vikipediyasi esa bu joyda 1833-yilda çöpon Appak Bayjanov kömir topgan, deb taxmin qilinişini yozadi. 20-asr boşida inglizlar uçta ğiştin bino va Qarağandi — Spassk tor izli temir yölini qurgan (rus Vikipediyasi). 1930-yilda kömir qazib oliş qayta boşlandi, vaqtinçalik turar joylar qurildi. 1931-yilda şaxtyorlar posyolkasi işçi posyolkasiga aylantirildi, 1934-yil 10-fevralda şahar maqomini oldi. 1934–1938-yillarda A. I. Kuznetsov rahbarligida birinçi boş reja işlab çiqildi; u 300 ming aholiga möljallangan edi. Özbekça maqolaga köra, 1936-yildan Qarağandi viloyati markazi.

Şahar tarixi Karlag lageri bilan çambarças boğliq: turli millat vakillari bu yerga surgun qilingan. 1990-yillarda iqtisodiy tanazzul tufayli aholi 150 mingdan ortiq kişiga kamaygan (rus Vikipediyasi). 2023-yil 28-oktabrda Kostenko şaxtasida yonğin yuz bergan; rus Vikipediyasiga köra 46 kişi halok bölgan, ingliz Vikipediyasi esa kamida 32 kişi deb yozadi.

Şahar Qozoq qirlari (Saryarqa) hududida, daşt zonasida joylaşgan; Ostonadan taxminan 230 km janubi-şarqda (ingliz Vikipediyasi). Iqlimi keskin kontinental. Rus Vikipediyasiga köra, yillik örtaça harorat +3,6 °C, yillik yoğin 332 mm. Janubiy qismida Fyodorov suv ombori bor; Irtiş — Qarağandi kanali şu hududda tugaydi.

Şahar bir neça massivdan iborat: Eskişahar, Yangişahar, Moyquduq, Katta Mixaylovka, Fyodorovka va boşqalar. Hozirgi markazi — Yangişahar.

Özbekça maqolada aholisi 475 267 kişi (2012) deb berilgan. Ingliz Vikipediyasiga köra, 2020-yilgi röyxatda 497 777 kişi; rus Vikipediyasiga köra, 2023-yil boşida 515 835 kişi. Qarağandi Qozoğistonda aholi soni böyiça beşinçi örinda (2012-yilgi özbekça maqolada törtinçi deyilgan).

Milliy tarkib 2010-yilda: ruslar 50,57 %, qozoqlar 36,25 % (özbekça maqola). 2023-yil boşida: qozoqlar 51,26 %, ruslar 32,24 %, ukrainlar 3,95 %, olmonlar 3,15 %, tatarlar 2,60 % (rus Vikipediyasi).

Sanoatning asosiy tarmoği — kömir qazib oliş. Maşinasozlik zavodlari, konşaxta jihozlari va metall konstruksiyalar işlab çiqariş, yengil va oziq-ovqat sanoati, quriliş materiallari korxonalari hamda issiqlik elektr markazi faoliyat körsatadi. Ingliz Vikipediyasiga köra, 2023-yilda şaharda 8 ta kömir şaxtasi işlagan, sovet davrida 26 tagaça bölgan. Oğir sanoat tufayli havo ifloslanişi yuqori.

Şaharda 5 oliy öquv yurti (universitet jumladan), 3 teatr, tasviriy san'at va ölkaşunoslik muzeylari, Botanika boği bor. Gornyaklar madaniyat saroyi, Etnopark, 2011-yilda oçilgan «Gde-gde? V Karagande!» iborasiga bağişlangan yodgorlik, 2012-yilda oçilgan Fotima Bibi Maryam sobori maşhur. Markaziy boğ 1935–1941-yillarda barpo etilgan. «Şaxter» futbol klubi şaharda joylaşgan.