Qaşqar tekisligi

Qaşqar tekisligi, boşqa nomi Tarim tekisligi (Tarim botiği), — Xitoy Xalq Respublikasining ğarbida, Şinjon-Uyğur muxtor rayoni hududida joylaşgan ulkan berk havza. Uning örtasidan Tarim daryosi oqib ötadi. ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, maydoni taxminan 530 ming km² bölib, Markaziy Osiyodagi eng katta tekislik hisoblanadi. Tekislikni şimoldan Tyanşan, ğarbdan Pomir, janubdan Kunlun toğlari, şarqdan esa nisbatan pastroq Beyşan toğlari öraydi.12

ÖzME'ga köra, tekislik ğarbdan şarqqa 1200 km ga çözilgan, uning balandligi şarqdan ğarbga tomon 800 metrdan 1500 metrgaça kötarilib boradi. Rusça Vikipediyada uzunlik 1500 km, eni 600 km deb körsatilgan; eng past nuqtasi şarqdagi Lobnor köli atrofida (dengiz sathidan taxminan 780 m), eng baland qismi esa janubda, Xötan yaqinida. Havzaning katta qismini Taklamakan qumli çöli egallaydi. Pastqam joylarda keng şörxoklar uçraydi, ğarbiy qismida esa past tepaliklar qator bölib çözilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, havzadan taşqariga birorta ham daryo oqib çiqmaydi, ya'ni u berk (endoreik) havzadir.

Iqlimi keskin kontinental, çöl iqlimi: yozi issiq, qişi qisqa, sovuq va deyarli qorsiz. ÖzME'ga köra, iyulning örtaça harorati 26° atrofida, qişda harorat –20° gaça tuşadi, yillik yoğin miqdori esa 100 mm dan kam. Atrofdagi toğlardan tuşgan daryolar tekislikka çiqqaç, suğorişga sarflanadi yoki qumga singib yöqoladi. Yirik daryolari — Tarim, Xötan, Qaşqar daryosi, Oqsuv, Yorkend va Könçidaryo. Inglizça Vikipediyaga köra, Yorkend, Qaşqar va Oqsuv daryolarining qöşilişidan Tarim hosil böladi; u ilgari şarqdagi Lobnorgaça yetib borgan, hozir esa bu köl qurib qolgan.

Tekislikning köp qismida böz tuproqlarda ösuvçi çöl ösimliklari tarqalgan, daryo vodiylarida töqayzorlar bor. Vohalarda va toğ etaklarida dehqonçilik hamda boğdorçilik rivojlangan. Qaşqar, Oqsuv, Yorkend, Xötan kabi qadimiy vohalar tekislikning çekkalarida joylaşgan; Inglizça Vikipediyaga köra, ular orqali Buyuk ipak yölining şimoliy va janubiy tarmoqlari ötgan. Rusça Vikipediyaga köra, Taklamakan markazida yirik neft va gaz konlari topilgan, ularni özlaştiriş uçun çölni kesib ötuvçi avtomobil yöli qurilgan. Hozir havza atrofini temir yöl halqasi öraydi.