Qişloq aholisi

Qişloq aholisi — mamlakat aholisining qişloq, ovul va boşqa qişloq tipidagi aholi punktlarida yaşaydigan qismi. Uning ziddi — şahar aholisi. ÖzME'ga köra, qişloq aholisining asosiy qismi dehqonçilik, çorvaçilik yoki qişloq xöjaligining boşqa tarmoqlarida band böladi. Inglizça Vikipediyaga köra, qişloq joylari şahar va şaharçalardan taşqaridagi, aholi zinçligi past va aholi punktlari kiçik bölgan hududlardir; turli mamlakatlarda «qişloq» tuşunçasining statistik mezonlari farq qiladi.123

ÖzME'ga köra, iqtisodiyot rivojlanib, sanoatda band kişilar köpaygan sari jami aholi tarkibida qişloq aholisining uluşi kamayib boradi. 19-asr boşlarida dunyo aholisining 95–97 foizi, 20-asr boşlarida taxminan 85 foizi qişloqlarda yaşagan bölsa, 1970-yilda bu körsatkiç 65 foizdan pastga tuşgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1950-yilda dunyo aholisining 70 foizi qişloqlarda istiqomat qilgan, 2009-yilda esa insoniyat tarixida ilk bor şahar va qişloq aholisi soni tenglaşgan (har biri 3,4 milliard kişi). 2020-yilda Yer aholisining 43,8 foizi qişloq joylarda yaşagan; BMTning örtaça prognoziga köra, 2050-yilga borib bu uluş 31,4 foizgaça kamayadi. Şu bilan birga qişloq aholisining mutlaq soni asosan rivojlanayotgan mamlakatlar hisobiga ösib bormoqda.

Rivojlangan mamlakatlarda qişloq aholisining uluşi odatda 20–25 foizdan oşmaydi. ÖzME Buyuk Britaniya (11 foiz), Germaniya (12 foiz) va AQŞ (21 foiz atrofida) misollarini keltiradi. Ba'zi mamlakatlarda şaharlardagi ekologik vaziyat yomonlaşişi va transport rivoji tufayli aholining şahardan qişloqqa köçişi ham kuzatiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, qişloq aholisining ta'lim darajasi ösib, qişloq xöjaligida band kişilar uluşi kamayib, sanoat, transport, quriliş va xizmat körsatiş sohalarida işlovçilar köpaymoqda; ularning bir qismi har kuni şaharga borib işlaydi. Qişloq turmuş tarzi şaharnikiga nisbatan an'anaviyroq bölib qoladi. Inglizça Vikipediyaga köra, qişloq iqtisodiyoti yer bilan boğliq tarmoqlarga tayangani uçun qurğoqçilik va boşqa tabiiy ofatlarga zaif; yoşlarning ta'lim va iş izlab şaharga ketişi qişloqlarda aholining qariyişiga olib keladi. BMT Oziq-ovqat va qişloq xöjaligi taşkilotiga köra, dunyodagi kambağallarning törtdan uç qismi qişloq joylarda yaşaydi.

ÖzME'ga köra, mustaqillikdan keyingi yillarda Özbekistonda qişloq aholisi şahar aholisiga qaraganda tezroq köpaygan, buning asosiy sababi qişloqlarda tuğiliş darajasining yuqoriligi bölgan. 1991-yilda mamlakat aholisining 59,5 foizi qişloqda, 40,5 foizi şaharda yaşagan bölsa, 2004-yilga kelib qişloq aholisining uluşi 63,5 foizga yetgan. ÖzME'da keltirilgan ma'lumotlarga köra, qişloqlarda har ming kişiga 22,4 ta tuğiliş töğri kelgan, 15–49 yoşdagi har bir ayolga örtaça 2,75 bola töğri kelgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 2009-yilda mamlakatda 966 ta qişloq aholi punkti şaharça maqomini olgan, natijada urbanizatsiya darajasi bir yöla 35,8 foizdan 51,7 foizga kötarilgan. 2019-yil 1-iyul holatiga köra, Özbekistonda 16,6 million qişloq aholisi (49,5 foiz) va 16,9 million şahar aholisi (50,5 foiz) qayd etilgan. Şu manbaga köra, mamlakatda qişloqdan şaharga kunlik işga borib-kelişlar keng tarqalgan.