Qofiya

+ Qofiya ([[Arab tili|arabça]] — «ergaşiş», «izidan boriş») — şe'r misralarining ma'lum bir örnida, odatda oxirida, tovuş jihatdan bir-biriga mos sözlar yoki söz birikmalarining muntazam takrorlanib turişi. Rusça Vikipediy…

+ ## Vazifalari

+ ÖzME'ga köra, qofiyadoş sözlarning ohangdoşligi özakning özak bilan yoki qöşimçaning qöşimça bilan uyğunlaşişidan hosil böladi. Qofiya şe'rning mazmuni, janri, şakli va kompozitsiyasida salmoqli örin tutadi. Avvalo u şe'…

+ Qofiya misralarni bir-biriga bağlab, bayt yoki band kabi yirikroq şe'riy birliklarni hosil qiladi, şe'rning intonatsiyasini yaratadi. Radif bölmagan şe'rlarda u misra çegarasini aniq belgilab, ritmik qatorlarni taşkil et…

+ ## Turkiy şe'riyatdagi tarixi

+ ÖzME'ga köra, turkiy xalqlar oğzaki ijodida qofiyaning oddiy söz takroridan tortib mukammal mustaqil turlarigaça bölgan şakllari uçraydi. Özbek oğzaki va yozma adabiyotida qofiyaning şakllanişida saj', ya'ni qofiyali nas…

+ Arablar istilosidan keyin turkiy şe'riyatga aruz tizimi kirib kelgan, 9–10-asrlarda esa arab va fors şe'riyatida mumtoz qofiya nazariyasi işlab çiqilgan.

+ ## Mumtoz qofiya nazariyasi

+ Bu nazariyaga köra qofiyaning asosi bitta tayanç tovuş (harf) — raviydir. Raviy söz özagi yoki negiz oxiridagi undoş, çöziq unli, ba'zan qisqa unli bölişi mumkin. Masalan, «gul — bulbul» juftligida «l», «vafo — jafo» juf…

+ Raviydan oldin va keyin törttadan qöşimça unsur kelişi mumkin. Raviydan oldingilari qayd, ridf, ta'sis va daxil deb ataladi: masalan, ridf — raviy oldidagi çöziq unli, qayd — raviy oldidagi harakatsiz undoş. Raviydan key…

+ ## Polirifma nazariyasi va zamonaviy tasnif

+ ÖzME'ga köra, 20-asr boşlaridan özbek şe'riyatida barmoq vazni ustunlik qila boşlagaç, mumtoz nazariyaga murojaat kamaygan va yangi — polirifma nazariyasi paydo bölgan. Unda qofiya «tirgak tovuş»ga tayanadi; tirgak tovuş…

+ Qofiyadoş sözlarning soni, mazmuni va örniga qarab zulqofiyatayn (qöş qofiya), tarse' (bayt ikki misrasidagi barça sözlarning özaro ohangdoş bölişi), kinoyaviy, kontrast, metaforik, tajnisli kabi turlar farqlanadi. Misra…

+ Rusça Vikipediya urğu örniga köra erkak, ayol, daktilik va giperdaktilik qofiyalarni, joylaşişiga köra esa juft (aabb), kesişgan (abab), halqasimon (abba) va yaxlit (aaaa) qofiyalanişni ajratadi.

+ ÖzME'ga köra, bugungi özbek şe'riyatida sarbast (erkin şe'r) tobora köproq örin egallayotgani bunday asarlarda qofiyaning tabiati va vazifasini alohida örganişni talab qilmoqda.