Rentabellik

Rentabellik (nemisça «rentabel» — «daromadli, foydali») — korxona yoki tadbirkorlik faoliyatining daromaddorlik, foydalilik darajasi; iqtisodiy samaradorlikni körsatadigan nisbiy körsatkiç. ÖzME'ga köra, rentabellik mikroiqtisodiy darajadagi faoliyat samaradorligini ifodalaydi va korxonaning moliyaviy natijalarini baholaşda asosiy körsatkiçlardan biri hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, u foydani uni yuzaga keltirgan aktivlar yoki resurslar oqimiga nisbati sifatida hisoblanadi.1

Rentabellik foydaning mutlaq miqdorini emas, balki uning sarflangan mablağlarga nisbatan qançalik katta ekanini körsatadi va odatda foizda ifodalanadi. Rusça Vikipediyaga köra, aynan nisbiy körsatkiç bölgani uçun u hajmi va tuzilişi har xil bölgan korxonalarni bir-biri bilan soliştiriş imkonini beradi. Masalan, foydasi kiçikroq, lekin xarajati ança kam bölgan korxona yirik, ammo isrofgar korxonadan rentabelroq bölişi mumkin.

ÖzME'ga köra, uzoq muddatli xarajatlar (maşina-uskunalar, binolar va inşootlar sotib oliş) bilan joriy xarajatlar (xomaşyo, yoqilği, materiallar, butlovçi qismlar va iş kuçi) mazmunan farq qilgani sababli, ularning natijasini baholaş uçun rentabellikning tört asosiy körsatkiçi qöllanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, rentabellik körsatkiçlari şartli ravişda ikki guruhga — sotuv rentabelligi va aktivlar rentabelligiga bölinadi. Amaliyotda eng köp qöllanadiganlari:

• sotuv rentabelligi — foydaning tuşumga nisbati; har bir pul birligidagi daromadning qança qismi foyda ekanini körsatadi;
• aktivlar rentabelligi — sof foydaning korxona aktivlari qiymatiga nisbati;
• xususiy kapital rentabelligi — sof foydaning egalarning öz kapitaliga nisbati; u aksiyadorlar sarmoyasi qançalik qaytim berayotganini körsatadi;
• işlab çiqariş rentabelligi — foydaning asosiy fondlar va aylanma mablağlar qiymati yiğindisiga nisbati.

Rusça Vikipediyada «Dyupon formulasi» ham keltiriladi: unga köra xususiy kapital rentabelligi sof foyda ulusi, aktivlar aylanuvçanligi va kapitallaşuv koeffitsiyenti köpaytmasiga teng.

ÖzME'ga köra, bozor iqtisodiyoti şaroitida rentabellikni oşiriş va foydani maksimal darajaga yetkaziş uçun iqtisodiy ösişning intensiv omillarini kuçaytiriş zarur. Bunga quyidagilar kiradi: bozorda talab bölgan xaridorgir tovarlarni işlab çiqariş; işlab çiqarişni modernizatsiya qiliş; xomaşyo va materiallarni tejab, joriy xarajatlarni kamaytiriş; mehnat unumdorligini muntazam oşiriş; kapital tarkibini oqilona şakllantiriş va xodimlarni rağbatlantiriş orqali mehnat motivatsiyasini kuçaytiriş. ÖzME'ga köra, bu omillar korxona darajasida boşqariladi va şu maqsadda rentabellik doimiy kuzatib (monitoring qilib) boriladi.