Reparatsiya

Reparatsiya (lotinça «reparatio» — tiklaş) — xalqaro huquqda moddiy javobgarlikning bir turi: huquqbuzarlik sodir etgan davlatning boşqa davlatga yetkazgan zararini pul bilan yoki boşqa yöl bilan qoplaşi. Rusça Vikipediyaga köra, reparatsiyalar köpinça sulh şartnomasi yoki boşqa xalqaro hujjat asosida, hujumga uçragan davlatlarga yetkazilgan zarar uçun undiriladi va ularning hajmi yetkazilgan moddiy zararga mos bölişi kerak.1

ÖzME'ga köra, reparatsiya natura şaklida (mol-mulk, buyum bilan), pul yoki boşqa moddiy kompensatsiya şaklida tölanişi mumkin. Ba'zan u restitutsiya — noqonuniy egallab olingan va olib ketilgan mulkni qaytariş bilan birga qöllanadi. ÖzME reparatsiyani 1919-yilgaça amalda bölgan kontributsiyadan farqlaş zarurligini ta'kidlaydi: kontributsiya ğolib tomon mağlub davlatdan undiradigan tölov bölgan, reparatsiya esa yetkazilgan zararni qoplaşga qaratilgan. Hozirgi xalqaro huquqda bosqinçilik uruşini boşlagan davlatning moddiy javobgarligi, ya'ni harbiy reparatsiya alohida ahamiyatga ega.

Rusça Vikipediyaga köra, reparatsiya olişga bölgan huquq ilk bor 1919-yilgi Versal sulh şartnomasida va Versal tizimidagi boşqa şartnomalarda asoslab berilgan; ularda Germaniya va uning ittifoqçilari Antanta mamlakatlari aholisiga yetkazilgan zarar uçun javobgar deb topilgan. Dastlab belgilangan summa 269 milliard oltin markani taşkil etgan, keyinçalik reparatsiya komissiyasi uni 132 milliardga tuşirgan.

Iqtisodiy inqiroz sababli tölovlar bir neça marta qayta körib çiqilgan: 1924-yilda amerikalik bankir Çarlz Dauesning rejasi, 1929–1930-yillarda esa umumiy summani 113,9 milliard markaga kamaytirgan Yung rejasi qabul qilingan. Buyuk depressiya boşlangaç, 1931-yilda AQŞ prezidenti Gerbert Guver tölovlarga moratoriy e'lon qilgan, 1932-yildagi Lozanna kelişuvi esa majburiyatlarni uç milliard markaga sotib oliş yöli bilan yopişni nazarda tutgan. 1933-yilda Gitler hokimiyatga kelgaç, tölovlar butunlay töxtatilgan. Rusça Vikipediya ma'lumotiça, Germaniya bu majburiyatlar bilan boğliq sönggi tölovni 2010-yil 4-oktabrda amalga oşirgan.

ÖzME'ga köra, 1945-yilgi Qrim (Yalta) va Berlin (Potsdam) konferensiyalarining qarorlarida Germaniyadan reparatsiya undiriş nazarda tutilgan. 1947-yilda imzolangan sulh şartnomalari esa Ikkinçi jahon uruşida Germaniya tomonida qatnaşgan davlatlarning ham reparatsiya tölaşini belgilagan.