Riflar (xalq)

Riflar (rifliklar) — Şimoliy Afrikadagi barbar (amazig) xalqi; asosan Marokaşning şimolidagi Rif toğli ölkasida yaşaydi va nomini aynan şu hududdan olgan. ÖzME'ga köra, 1990-yillarning örtalarida riflar soni taxminan 1,25 million kişi bölgan. Rusça Vikipediya ularni Marokaş barbarlarining eng maşhur guruhlaridan biri deb ataydi; rif jamoalari Marokaşning şimoli-şarqidan taşqari janubiy Ispaniyada va Ğarbiy Yevropaning boşqa mamlakatlarida, xususan Niderlandiyada ham uçraydi.1

ÖzME'ga köra, riflar barbar tilida sözlaşadi, ikkinçi til sifatida Arab tilidan foydalanadi. Rusça Vikipediyaga köra, ular barbar tillari oilasining tamazigt guruhiga mansub tarifit (rif tili) tilida gapiradi; ayrim jamoalar esa butunlay arabça sözlaşadi, köp riflar ispan tilini ham biladi. Rusça Vikipediyada rif jamiyati 19 qabila guruhidan iborat ekani, ularning bir qismi arabça, bir qismi rifça, qolganlari ikki tilda gaplaşişi aytiladi. Diniy jihatdan riflar sunniy musulmonlardir, biroq islomgaça bölgan ayrim an'analarini, jumladan, ayolning oiladagi yuqori mavqeini saqlab qolgan.

ÖzME'ga köra, riflarning asosiy maşğuloti dehqonçilik. Rusça Vikipediyaga köra, ular asosan ötroq hayot keçiradi, faqat ayrim qabilalar çöl hududlarida köçmançilik qiladi. Oila ota tomonidan qarindoşlikka asoslanadi, oilaning katta erkaği muhim qarorlarni qabul qiladi. Ular yaşaydigan hudud örmonlari kesilgan, eroziyaga uçragan va suv bilan yaxşi ta'minlanmagan kambağal mintaqa bölib, bu köplab riflarning Yevropaga köçib ketişiga sabab bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, rif yerlari VII asrda va undan keyingi davrda, islomning ilk tarqaliş bosqiçida arablaşgan va islomlaşgan; markaziy Rifdagi ayrim nufuzli oilalar öz nasl-nasabini VIII asrda bu yerda Nakur amirligini tuzgan arab da'vatçilariga boğlaydi. XI asrda murobitlar hukmdori Yusuf ibn Toşfin yürişlari rif qabilalariga katta talofat yetkazgan.

XIX asr va XX asr boşlarida Rif hududi Ispaniya va Fransiya mustamlakaçiligi ta'siriga tuşgan. ÖzME'ga köra, 1921–1926-yillarda riflar mustamlakaçilarga qarşi ozodlik kuraşini olib borib, Rif respublikasini tuzgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu Rif uruşi ikki tomon uçun ham köp qurbonlarga sabab bölgan. XX asr örtalaridan Rifda rif tili va madaniyatini tan oliş talablari bilan çiqqan milliy harakat paydo bölgan.