Ritm

Ritm (yunonça «rheo» — oqaman), marom, davriylik — hodisa va jarayonlarning vaqt davomida muayyan tartib bilan takrorlanib turişi, şuningdek şe'riyat, musiqa, raqs, tasviriy san'at, amaliy bezak san'ati va me'morlikda asar şaklini taşkil etuvçi asosiy tamoyil. Rusça Vikipediyaga köra, muntazam ritm insonga tirik organizm sifatida xos bölib, yurak urişi, nafas oliş, kun va tunning, yil fasllarining almaşinişida namoyon böladi.1

ÖzME'ga köra, tabiatdagi ritm ikki xil böladi: siklli va vaqtli. Sikllik deganda hodisalarning tabiatda muayyan tartibda qaytarilişi tuşuniladi; bunga Quyoş faolligi bilan boğliq hodisalar — Quyoş doğlarining goh köpayib, goh kamayişi, Quyoşdagi çaqnaş va portlaşlar hamda ularning Yerdagi oqibatlari (magnit böronlari, qutb yoğdulari) misol böla oladi. Vaqtli davriylikka kun va tun, fasllarning almaşinişi va iqlim tebranişlari bilan boğliq jarayonlar kiradi.

ÖzME'ga köra, şe'riy ritm tovuş asosida yuzaga keladi va uning tarixi şe'r tuzilişining bir neça tipi almaşinuvi bilan boğliq. Eng qadimgi folklor tipida satrlar hajman teng bölmagan, ammo özaro parallel qöyilgan; bu sintaktik parallelizm deyiladi. Turkiy xalqlarning qadimgi şe'rlarida misralarni alliteratsiya, söz takrori va içki qofiya birlaştirgan, keyinroq qofiya misra oxiriga köçib, ohangdorlikdan taşqari ritm vazifasini ham bajara boşlagan.

Folklor tipidan söng kvantitativ şe'r tuzilişi şakllangan. ÖzME unga yunon, arab, hind, fors şe'r tizimlarini va özbek aruzini kiritadi: bu tizimlarda böğinning çöziqligi, ya'ni tovuşning vaqt bilan ölçanadigan miqdori ritmning asosiy negizi hisoblanadi. Undan keyin paydo bölgan kvalitativ tuzilişda böğinlarning nafaqat soni, balki sifati — urğuli va urğusiz böğinlarning navbatlaşuvi ham ahamiyatga ega; bunga sillabik, sillabik-tonik va tonik tizimlar kiradi. ÖzME'ga köra, şu bosqiçda şe'riyat oğzaki şakldan yozma şaklga ötib, musiqadan ajralgan. Özbek barmoq tizimi ham şu guruhga mansub bölib, undagi ritm misralardagi böğinlar soni va ularning mutanosib taqsimlanişiga tayanadi. Nasrda ham ritm bor, biroq u vaznga asoslanmagani uçun izçil emas.

ÖzME'ga köra, tasviriy san'atda ritm kompozitsiyaning öziga xos jihatini belgilaydigan ifoda vositasi bölib, asarning ğoyaviy-badiiy mazmunini çuqurroq oçişga yordam beradi. U simmetriya unsurlariga hamda bir xil yoki öxşaş çiziqlar, harakatlar, yoruğlik va soya, böyoq doğlarining teng oraliqda takrorlanişi yoki navbatlaşuviga asoslanadi; turli ritmik yeçimlar asarga turliça hissiy ruh bağişlaydi.

Me'morlik va amaliy bezak san'atida ham ritm kompozitsiya va obraz yaratişda muhim örin tutadi. Ustunlar, derazalar, balkonlar kabi şakllarning bir maromda qaytarilişi binoga alohida mazmun beradi. Naqşda bir yoki bir neça unsurning takrorlanişi yoki almaşinişi kompozitsiyaga tugallik yoki aksinça, çeksizlik tuyğusini bağişlaydi.

Rusça Vikipediya ritmni musiqaning vaqt böyiça taşkil etilişi deb ta'riflaydi: uni tovuşlar va pauzalarning davomiyliklari ketma-ketligi hosil qiladi. Ritm mutlaq vaqt birliklariga boğlanmagan, unda faqat notalar va pauzalarning nisbiy davomiyligi belgilanadi. Rusça Vikipediyaga köra, ritmning ilmiy ta'rifi haqida hanuzgaça yagona fikr yöq; köp hollarda u metr bilan deyarli bir ma'noda tuşuniladi.

ÖzME'ga köra, musiqiy ritm kuy va garmoniya bilan bir qatorda asosiy ifoda vositalaridan biri. Xalq musiqasining qadimgi qatlamlari — mehnat va marosim qöşiqlari, alla, marsiya, doston — erkin, «ohangdor» ritmni saqlab qolgan. Vokal asarlarda musiqiy ritm şe'riy ritmga yaqin turadi; mumtoz aşula va maqom janrlarida qisqa va uzun çözilmalardan tuzilgan kvantitativ ritm keng tarqalgan. Gomofon uslubdagi kompozitorlik musiqasida esa kuçli va kuçsiz hissalar nisbatiga asoslangan urğuli ritm ustun böladi; u köpinça muayyan metrga böysunadi, metr va ritmning birligi metroritm deb ataladi. Mumtoz aşula yöllarida bir maromda takrorlanuvçi usul bilan aruz nisbatlariga tayangan kuy rivoji bir vaqtda namoyon böladi.

ÖzME'ga köra, musiqiy ritm masalalarini musulmon Şarqi olimlari «ilmi iyqo» doirasida örganişgan: Abu Ali ibn Sino, Safiuddin al-Urmaviy, Jomiy, Zaynulobiddin al-Husayniy, Kavkabiy va boşqalar ritmik tuzilmalarni advor, ya'ni doiralar şaklida tahlil qilgan.