Ritm
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 206–208-b. — ziyouz.com
Ritm (yun. rheo — oqaman), marom, davriylik — 1) tabiiy hodisa va jarayonlarning muayyan vaqt davomida takrorlanib turişi. R. siklli va vaqtli böladi. Hodisa va jarayonlarning tabiatda muayyan tartibda takrorlanib turişi sikllik deyiladi. Mas, Quyoş faolligi b-n boğliq hodisalar — Quyoş doğlarining köpayibozayib turişi, Quyoş çaqnaşlari, undagi portlaşlar, u b-n boğliq holda Yerda röy beradigan hodisalar (magnit böronlari, qutb şafaqlari) va h.k. Vaqtli davriylik hodisa va jarayonlarning muayyan vaqt davomida takrorlanib turişi. Mac, kun b-n tunning almaşinişi b-n boğliq jarayonlar, fayellarning almaşinişi, iqlimiy tebranişlar; 2) şe'riyat, musiqa, raqs, tasviriy san'at, amaliy bezak san'ati va me'morlik turlari şakllarining asosiy prinsipi. Şe'riyat dagi R. tovuş asosida paydo böladi. Dastlabki şe'rlarda satrlar ölçov jihatdan teng bölmagan, ammo ular parallel qöyilgan, bu esa sintaktik parallelizm deyilib, u şe'r tuzilişining folklor tipiga xosdir. Xususan, turkiy xalqlarning qad. şe'rlaridagi misralarni alliteratsiya va söz takrorlari uyuştirgan; bunda içki qofiya ham qatnaşgan; söng qofiya misralar oxiriga köçib, evfoniya (ohangdorlik) vazifasinigina emas, R. vazifasini ham ado eta boşlagan. Şe'r tözilişining tizimlarga va guruhlarga ajralişi şundan söng röy bergan. Şe'r tuzilişining folklor tipidan söng kvantitativ şe'r tuzilişi paydo bölgan, u asosan sinkretik davr (san'atning aralaş rivojlangan davri)ning şe'r texnikasi bölgan. Yunon, arab, hind, fors şe'r tuzilişi va, jumladan, özbek aruzi kvantitativ şe'r tuzilişiga mansub. Bu şe'r tizimlarida tovuşning miqdori — çöziklik darajasi va uning vaqt b-n ölçanişi R. ni uyuştirişning asosiy negizi hisoblangan (q. Aruz). Kvantitativ şe'r tuzilişidan söng kvalitativ şe'r tuzilişi va unga kiruvçi köpçilik şe'r tuzilişlari paydo bölgan. Bu şe'r tuzilişi böğinlarning sonigagina emas, sifatiga (urğuli va urğusiz böğinlarning muayyan bir tartibda navbatlaşib kelişiga) ham tayanadi; bunga sillabik, sillabiktonik va tonik böğin tizimlari kiradi. Kvalitativ şe'r tuzilişi davrida şe'riyat oğzaki şakldan yozma şaklga ötdi va musiqadan ajralib çikdi. Özbek barmoq tizimi ham şu bosqiçga mansub. Barmoqtizimidagi R. böğinlar soniga, oz böğinlarning misralarda mutanosib bölişiga suyanadi (q. Barmoq tizimi). Nasrda ham R. mavjud. Ammo u ölçov (vazn) asosida kelib çikmaydi. Şu tufayli izçil emas.
Tasviriy san'atda R. badiiy san'at asarining ifoda vositalaridan bölib, asar tuzilişining öziga xos tomonini belgilaydi, uning ğoyaviybadiiy estetik mazmunini çuqurroq oçişga xizmat qiladi. R. qurilişi simmetriyaning turli unsurlariga, şuningdek, bir xil yoki bir-biriga öxşaş (yaqin) şakl va narsalar (çiziq, muxrlangan harakat, nursoya, böyoq doğlari va h.k.)ning teng hajm va orali qda tekis meyorda qaytarilişi yoki oralab kelişiga asoslanadi. U yoki bu R. qurilişi yordamida asarga turliça emotsionallik baxş etiş mumkin.
Amaliy bezak san'ati hamda me'morlik da asar kompozitsiyasini yaratişda va obrazni şakllantirişda R. muhim örin tutadi. Me'morlikda hajm, şakllar (ustun, darça, balkon va h.k.) bir maromda qaytarilişi yoki oralab kelişi binoga özgaça mazmun kiritadi; naqş mujassamoti ham R.ga asoslangan holda yaratiladi: bir yoki bir neça naqş bölaklarining takrorlanişi yoki oralab kelişi natijasida asarga tugallik yoki çeksizlik bağişlanadi.
Musiqada R. asar rivojlaniş jarayonining zamon nuqtai nazaridan tartibi; kuy, garmoniya kabi asosiy musiqiy ifoda vositalaridan biri. Tor ma'noda R. tovuş çözilmalarining izçilligidir (bunda tovuşlar faqat özining davomiyligi jihatdan, ya'ni balandpastlik, lad xususiyatlaridan ajralgan holda baholanadi). Xalq musiqasining qad. körinişlari (mehnat va marosim qöşik/ tri, alla, marsiya, doston kabi janrlar, ba'zi çolğu maşqlar)da musiqiy R.ning ilk şakli — «ohangdor» (yoki «erkin») R. saqlanib qolgan. U ritmik tuzilmalarning özaro teng emasligi, har bir ritmik davrning «keskin» va «yengil» bosqiçlar almaşinuviga asoslanganligi b-n farqdanadi. Vokal asarlarda musiqaviy R. ma'lum darajada şe'riy R. ga monand böladi. Oğzaki an'anadagi musiqada (Mas, mumtoz aşula, maqom janrlarida), ayniqsa, kvantitativ R. xususiyatlari keng örin olgan. Bunda ma'lum tartibda joylaşgan turli (qisqa va uzun) çözilmalar muayyan ritmik andozalarni taşkil etadi, ular negizida musiqiy R. jarayoni yuzaga keladi. Xalq musiqasi (ayniqsa, Afrika va Osiyo xalqlari), kompozitorlik ijodi (asosan, gomofoniya uslubidagi asarlar)da kvalitativ (urğuli) R. turi ham keng örin olgan. U qisqa va uzun emas, balki kuçli (urğuli) va kuçeiz (urğusiz) çözilmalar nisbatlari orqali yuzaga keladi (Mas, usul). Urguli R. köpinça muayyan musiqiy metrga böysunadi. Metr va R.ning özaro boğliqligiga nisbatan metroritm iborasi işlatiladi. Musiqaviy R.ning hamma turlari katta badiiy kuçga ega böladi. Ayniqsa, milliy koloritni berişda, turli harakatlarni tasvirlaşda, umuman barça davomiy jarayonlarni ifodalaşda uning imkoniyatlari çeksiz. Köpgina musiqa uslublarida har xil R. turlari özaro tutaşgan holda namoyon böladi: Mas, mumtoz aşula yöllarida tekis takrorlanuvçi usul negizida (urğulidavriy R.) aruz nisbatlariga asoslangan kuy rivoji (kvantitativ R.) barobar namoyon böladi. Musiqadagi R.ning nazariy va amaliy muammolarini musulmon Şarq olimlari ilmi iyqo fanida örganişgan. Ibn Sino, Safiudin alUrmaviy, Jomiy, Zaynulobidin alHusayniy, Kavkabiy va b. mavjud. R. tuzilmalarini advor (doiralar) şaklida taxlil qilişgan.
Q.: Aruz, Barmoq tizimi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РИТМ (юн. rheo — оқаман), маром, даврийлик — 1) табиий ҳодиса ва жараёнларнинг муайян вақт давомида такрорланиб туриши. Р. циклли ва вақтли бўлади. Ҳодиса ва жараёнларнинг табиатда муайян тартибда такрорланиб туриши цикллик дейилади. Мас, Қуёш фаоллиги б-н боғлиқ ҳодисалар — Қуёш доғларининг кўпайибозайиб туриши, Қуёш чақнашлари, ундаги портлашлар, у б-н боғлиқ ҳолда Ерда рўй берадиган ҳодисалар (магнит бўронлари, қутб шафақлари) ва ҳ.к. Вақтли даврийлик ҳодиса ва жараёнларнинг муайян вақт давомида такрорланиб туриши. Mac, кун б-н туннинг алмашиниши б-н боғлиқ жараёнлар, фаелларнинг алмашиниши, иқлимий тебранишлар; 2) шеърият, мусиқа, рақс, тасвирий санъат, амалий безак санъати ва меъморлик турлари шаклларининг асосий принципи. Шеърият даги Р. товуш асосида пайдо бўлади. Дастлабки шеърларда сатрлар ўлчов жиҳатдан тенг бўлмаган, аммо улар параллел қўйилган, бу эса синтактик параллелизм дейилиб, у шеър тузилишининг фольклор типига хосдир. Хусусан, туркий халқларнинг қад. шеърларидаги мисраларни аллитерация ва сўз такрорлари уюштирган; бунда ички қофия ҳам қатнашган; сўнг қофия мисралар охирига кўчиб, эвфония (оҳангдорлик) вазифасинигина эмас, Р. вазифасини ҳам адо эта бошлаган. Шеър тўзилишининг тизимларга ва гуруҳларга ажралиши шундан сўнг рўй берган. Шеър тузилишининг фольклор типидан сўнг квантитатив шеър тузилиши пайдо бўлган, у асосан синкретик давр (санъатнинг аралаш ривожланган даври)нинг шеър техникаси бўлган. Юнон, араб, ҳинд, форс шеър тузилиши ва, жумладан, ўзбек арузи квантитатив шеър тузилишига мансуб. Бу шеър тизимларида товушнинг миқдори — чўзиклик даражаси ва унинг вақт б-н ўлчаниши Р. ни уюштиришнинг асосий негизи ҳисобланган (қ. Аруз). Квантитатив шеър тузилишидан сўнг квалитатив шеър тузилиши ва унга кирувчи кўпчилик шеър тузилишлари пайдо бўлган. Бу шеър тузилиши бўғинларнинг сонигагина эмас, сифатига (урғули ва урғусиз бўғинларнинг муайян бир тартибда навбатлашиб келишига) ҳам таянади; бунга силлабик, силлабиктоник ва тоник бўғин тизимлари киради. Квалитатив шеър тузилиши даврида шеърият оғзаки шаклдан ёзма шаклга ўтди ва мусиқадан ажралиб чикди. Ўзбек бармоқ тизими ҳам шу босқичга мансуб. Бармоқтизимидаги Р. бўғинлар сонига, оз бўғинларнинг мисраларда мутаносиб бўлишига суянади (қ. Бармоқ тизими). Насрда ҳам Р. мавжуд. Аммо у ўлчов (вазн) асосида келиб чикмайди. Шу туфайли изчил эмас.
Тасвирий санъатда Р. бадиий санъат асарининг ифода воситаларидан бўлиб, асар тузилишининг ўзига хос томонини белгилайди, унинг ғоявийбадиий эстетик мазмунини чуқурроқ очишга хизмат қилади. Р. қурилиши симметриянинг турли унсурларига, шунингдек, бир хил ёки бир-бирига ўхшаш (яқин) шакл ва нарсалар (чизиқ, мухрланган ҳаракат, нурсоя, бўёқ доғлари ва ҳ.к.)нинг тенг ҳажм ва орали қда текис меъёрда қайтарилиши ёки оралаб келишига асосланади. У ёки бу Р. қурилиши ёрдамида асарга турлича эмоционаллик бахш этиш мумкин.
Амалий безак санъати ҳамда меъморлик да асар композициясини яратишда ва образни шакллантиришда Р. муҳим ўрин тутади. Меъморликда ҳажм, шакллар (устун, дарча, балкон ва ҳ.к.) бир маромда қайтарилиши ёки оралаб келиши бинога ўзгача мазмун киритади; нақш мужассамоти ҳам Р.га асосланган ҳолда яратилади: бир ёки бир неча нақш бўлакларининг такрорланиши ёки оралаб келиши натижасида асарга тугаллик ёки чексизлик бағишланади.
Мусиқада Р. асар ривожланиш жараёнининг замон нуқтаи назаридан тартиби; куй, гармония каби асосий мусиқий ифода воситаларидан бири. Тор маънода Р. товуш чўзилмаларининг изчиллигидир (бунда товушлар фақат ўзининг давомийлиги жиҳатдан, яъни баландпастлик, лад хусусиятларидан ажралган ҳолда баҳоланади). Халқ мусиқасининг қад. кўринишлари (меҳнат ва маросим қўшик/ три, алла, марсия, достон каби жанрлар, баъзи чолғу машқлар)да мусиқий Р.нинг илк шакли — «оҳангдор» (ёки «эркин») Р. сақланиб қолган. У ритмик тузилмаларнинг ўзаро тенг эмаслиги, ҳар бир ритмик даврнинг «кескин» ва «енгил» босқичлар алмашинувига асосланганлиги б-н фарқданади. Вокал асарларда мусиқавий Р. маълум даражада шеърий Р. га монанд бўлади. Оғзаки анъанадаги мусиқада (Мас, мумтоз ашула, мақом жанрларида), айниқса, квантитатив Р. хусусиятлари кенг ўрин олган. Бунда маълум тартибда жойлашган турли (қисқа ва узун) чўзилмалар муайян ритмик андозаларни ташкил этади, улар негизида мусиқий Р. жараёни юзага келади. Халқ мусиқаси (айниқса, Африка ва Осиё халқлари), композиторлик ижоди (асосан, гомофония услубидаги асарлар)да квалитатив (урғули) Р. тури ҳам кенг ўрин олган. У қисқа ва узун эмас, балки кучли (урғули) ва кучеиз (урғусиз) чўзилмалар нисбатлари орқали юзага келади (Мас, усул). Ургули Р. кўпинча муайян мусиқий метрга бўйсунади. Метр ва Р.нинг ўзаро боғлиқлигига нисбатан метроритм ибораси ишлатилади. Мусиқавий Р.нинг ҳамма турлари катта бадиий кучга эга бўлади. Айниқса, миллий колоритни беришда, турли ҳаракатларни тасвирлашда, умуман барча давомий жараёнларни ифодалашда унинг имкониятлари чексиз. Кўпгина мусиқа услубларида ҳар хил Р. турлари ўзаро туташган ҳолда намоён бўлади: Мас, мумтоз ашула йўлларида текис такрорланувчи усул негизида (урғулидаврий Р.) аруз нисбатларига асосланган куй ривожи (квантитатив Р.) баробар намоён бўлади. Мусиқадаги Р.нинг назарий ва амалий муаммоларини мусулмон Шарқ олимлари илми ийқо фанида ўрганишган. Ибн Сино, Сафиудин алУрмавий, Жомий, Зайнулобидин алҲусайний, Кавкабий ва б. мавжуд. Р. тузилмаларини адвор (доиралар) шаклида тахлил қилишган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.