Sanatoriy

Sanatoriy (lotinça sano — «davolayman, soğaytiraman») — kasalliklarni asosan tabiiy omillar yordamida davolaydigan va ularning oldini oladigan davolaş-profilaktika muassasasi. ÖzME'ga köra, sanatoriylarda iqlim, mineral suvlar va şifobaxş balçiq bilan bir qatorda davolaş jismoniy tarbiyasi qöllanadi, bemorlarga parhez taomlar beriladi, davolaniş va dam oliş tartibiga qat'iy amal qilinadi. Rusça Vikipediyaga köra, söz nemis yoki fransuz tili orqali lotinça «davolaş joyi» ma'nosidagi sözdan kelgan.1

Rusça Vikipediyada sanatoriylar umumiy va ixtisoslaşgan turlarga ajratiladi. Kurortlarda joylaşganlari davolaş omiliga qarab iqlimiy, balneologik (mineral suv bilan davolaydigan) va balçiq bilan davolaydigan sanatoriylarga bölinadi. Kurortdan taşqarida, bemorlar yaşaydigan joyga yaqin qurilgan muassasalar mahalliy sanatoriylar deyiladi. ÖzME'ga köra, sanoat korxonalari yonida işçi va xizmatçilar uçun sanatoriy-profilaktoriylar taşkil etiladi; ular korxona ma'muriyati va kasaba uyuşmalari nazoratida böladi.

Tibbiy yönalişiga köra sanatoriylar bir yoki köp profilli böladi: sil kasalligi, qon aylaniş, ovqat hazm qiliş, nafas oliş a'zolari, asab tizimi, tayanç-harakat a'zolari, moddalar almaşinuvi va endokrin kasalliklarini davolaşga möljallanganlari bor. Kattalar, bolalar va oilaviy sanatoriylar ham farqlanadi.

ÖzME'ga köra, Özbekiston sanatoriylarida iqlim va quyoş bilan davolaş, balneologik muolajalar, şifobaxş balçiq, davolaş fizkulturasi va terrenkur — belgilangan marşrutlar böyiça dozalangan piyoda yuriş keng qöllanadi. Respublika mineral suvlarning deyarli barça turlariga boy. Masalan, «Çimyon» sanatoriysida vodorod sulfidli suv, «Çortoq» va «Nihol»da yod-bromli suv, «Abu Ali ibn Sino» sanatoriysida tabiiy radonli suv bor; «Turon», «Böston», «Botanika», «Sitorai Mohi Xosa» kabi muassasalarda esa kam minerallaşgan gidrokarbonatli natriy xloridli suvlardan foydalaniladi. «Oqtoş», «Zomin», «Kosonsoy» va «Miroqi» sanatoriylari esa noyob tabiiy iqlimi bilan tanilgan; ulardan «Oqtoş» va «Zomin» asosan nafas oliş a'zolari kasalliklarini davolaydi.

Bolalar sanatoriylari surunkali kasalliklarning oldini olişda muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, ular revmatizm, sil, tayanç-harakat a'zolari, nafas, ovqat hazm qiliş va siydik çiqariş a'zolari kasalliklari, teri va asab-ruhiy kasalliklarga ixtisoslaşgan; davolaniş muddati uzoq bölgan muassasalarda bolalar maktab dasturi böyiça öqişni davom ettiradi.

Sanatoriy-kurortda davolaniş samarasi bemorni töğri muassasaga yuboriş bilan çambarças boğliq. Bemor avval tibbiy köriqdan ötadi, şifokor esa sanatoriy-kurort kartasini töldiradi. Bu yerga asosan kasallikning boşlanğiç bosqiçidagi, statsionar davoga muhtoj bölmagan surunkali bemorlar hamda operatsiya yoki oğir kasallikdan keyin tiklaniş davridagi kişilar yuboriladi. Rusça Vikipediyaga köra, yuqumli kasalliklar, ötkir holatlar, xavfli ösmalar, qon ketişga moyillik va homiladorlikning keyingi muddatlari sanatoriyda davolaniş uçun qarşi körsatma hisoblanadi.

Rusça Vikipediyaga köra, AQŞ, Buyuk Britaniya va Fransiyada sanatoriylar uzoq vaqt asosan sil kasalligini davolaş uçun xizmat qilgan; 1943-yilda streptomitsin kaşf etilgaç, bunday muassasalarga ehtiyoj kamaygan. Sovet Ittifoqida sanatoriylar tarmoği 1919–1920-yillardagi dekretlardan söng tuzila boşlagan, 1960-yildan esa ularning köpçiligi kasaba uyuşmalariga topşirilib, yöllanma narxining katta qismini kasaba uyuşmalari qoplagan.