Sarmişsoy rasmlari

Sarmişsoy rasmlari — Navoiy viloyatidagi Sarmişsoy darasining qoyatoşlariga öyib işlangan qadimiy tasvirlar (petroglifler) majmui. Ular Özbekistondagi qoyatoş rasmlarining eng yirik va eng muhim töplami hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, YuNESKO ham bu yodgorlikni mamlakatdagi qoyatoş san'atining eng katta namunasi deb e'tirof etgan.12

ÖzME'ga köra, rasmlar Qoratoğ toğining janubiy yonbağridagi Sarmişsoy darasida joylaşgan; Rusça Vikipediya bu hududni Nurota tizmasining janubiy yonbağri, Navoiy şahridan 30–40 km şimoli-şarqda deb körsatadi. Darani qumtoş jinslarni kesib ötgan Sarmişsoy jilğasi hosil qilgan. Bu yerlar Zarafşon vodiysi bilan Qizilqum çöli örtasida bölgani uçun qadimdan odamlar va hayvonlarning mavsumiy köçiş yöllari kesişgan joy bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, hududda 650 ga yaqin ösimlik turi, jumladan, 27 ta endemik tur qayd etilgan, Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan Örta Osiyo kobrasi, qora tasqara va Qizilqum arxari ham uçraydi.

ÖzME'ga köra, rasmlarni 1958-yilda X. Muhamedov topgan. 1966-yildan boşlab ilmiy-tadqiqot işlari olib borilgan: dastlab N. Toşkanboyev, 1960–1970-yillarda Kabirov, 1990-yillardan esa M. Xöjanazarov va boşqalar bu işlarni davom ettirgan. Rusça Vikipediyaga köra, petroglifler Ya. Ğulomov rahbarligidagi ekspeditsiya davrida e'tiborga tuşgan, keyinroq tadqiqotlar Arxeologiya institutida davom ettirilgan. Darada 200 dan ortiq arxeologik obyekt — qabristonlar, qörğonlar, qadimiy manzilgohlar va çaqmoqtoş işlov beriladigan ustaxonalar qoldiqlari ham topilgan.

ÖzME'da tasvirlar soni 4 mingga yaqin deb körsatilgan bölsa, keyingi tadqiqotlar natijasida, Rusça va Inglizça Vikipediyaga köra, ularning soni 10 mingdan oşgan. Rasmlar toş, bronza va temir qurollar bilan qoyaga urib, çökiçlab işlangan; ular sxematik, konturli, soyali va naqşdor uslublarda bajarilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, eng qadimgi tasvirlar miloddan avvalgi 9-ming yillikka borib taqaladi, ammo asosiy qismi bronza davriga mansub, eng keyingilari esa milodiy 18-asrgaça bölgan davrni qamrab oladi; ular orasida arabça yozuvlar ham bor.

Rasmlarda yovvoyi hayvonlarni itlar yordamida ovlaş, hayvonlarning özaro olişuvi, çorvaçilik, raqs tuşayotgan odamlar va diniy marosimlar sahnalari aks etgan. Uy va yovvoyi hayvonlar, öq-yoy, xanjar, qiliç, nayza kabi qurollar, dubulğa, uçli boş kiyim, kalta çopon kabi kiyimlar ham tasvirlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu hududda allaqaçon yöq bölib ketgan tur — yovvoyi buqa (tur) ning tasvirlari rasmlarni sanaşda arxeologlarga muhim tayanç bölib xizmat qiladi. Temir davrida yaşagan sak-skif qabilalari çavandoz çöpon, ikki örkaçli tuya va it tasvirlarini qoldirgan.

Sarmişsoy rasmlari ibtidoiy san'atning noyob yodgorligi va bu hududda yaşagan qadimgi xalqlarning turmuşi hamda hayvonot dunyosi tarixini örganiş uçun qimmatli manba hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 2004-yilda viloyat hokimligi Sarmişsoyga tarixiy-madaniy va tabiiy-landşaft muzey-qöriqxonasi maqomini bergan, 2008-yilda esa yodgorlik YuNESKO Butunjahon merosining dastlabki röyxatiga kiritiş uçun taqdim etilgan. Yodgorlikni turistlar qoldiradigan yozuvlar va vandalizmdan himoyalaş uçun maxsus piyoda yölakçalar hamda kuzatiş maydonçalari barpo etilgan.