Şaharça

Şaharça — şahar tipidagi aholi manzilgohlarining bir turi va ma'muriy-hududiy birlik; aholi soni va xöjalik xususiyatiga köra şahar bilan qişloq örtasidagi oraliq örinni egallaydi. ÖzME'ga köra, bunday manzilgohlar dunyoning hamma mamlakatlarida ham ajratilmaydi; Özbekistonda yaqin vaqtlargaça ular şahar tipidagi posyolkalar deb atalgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, «şahar tipidagi posyolka» tuşunçasi Sovet davrida, 1924-yilgi farmonda paydo bölgan va qişloq xöjaligidan taşqari sohalarda band aholi yaşaydigan manzilgohlarni belgilaş uçun qöllanila boşlagan. Bu turkum hozir ham bir qator postsovet davlatlarida saqlanib qolgan. Bunday manzilgohlarda aholining asosiy qismi qişloq xöjaligidan taşqarida mehnat qilişi kerak bölgan; köpinça ular bitta yirik korxona atrofida şakllangan. Rusça Vikipediyaga köra, SSSR davrida Rossiya Federatsiyasida şaharçalar uçun eng kam aholi soni 3 ming, Ukrainada esa 2 ming kişi qilib belgilangan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda manzilgohga şaharça maqomini beriş uçun u sanoat korxonasi, temir yöl stansiyasi yoki boşqa muhim iqtisodiy obyekt yonida joylaşgan bölişi, aholisi kamida 2000 kişi bölişi va uning uçdan ikki qismini işçi, xizmatçilar va ularning oila a'zolari taşkil etişi lozim bölgan. Bundan taşqari, aholisi 500 kişiga yetadigan, lekin istiqbolli yoki çekka hududlarda joylaşgan muhim manzilgohlar, şuningdek aholisi 2000 kişidan kam bölmagan dam oliş va davolaniş maskanlari ham şaharça sifatida ajratilişi mumkin.

ÖzME 2003-yilgi holatni quyidagiça tasvirlaydi: şaharçalar eng köp Toşkent viloyatida (18 ta), Qoraqalpoğiston Respublikasida (16), Samarqand (12), Namangan (11) va Farğona (10) viloyatlarida bölgan; Buxoro viloyatida esa bor-yöği ikkita şaharça qayd etilgan. Toşkent şahar kengaşiga ham bitta şaharça — Uluğbek qarağan. Şaharçalar aholisi jami 1087 ming kişi, ya'ni mamlakat şahar aholisining 11,6 foizi bölgan.

Şaharçalar kattaligi jihatidan keskin farqlanadi: ÖzME'ga köra, eng kiçigi — Qönğirot tumanidagi Qubla Ustyurtda 0,7 ming, eng kattasi — Xonqada esa 35,9 ming kişi yaşagan. Rusça Vikipediyaga köra, keyingi ma'muriy özgarişlardan söng şaharçalar soni keskin ortgan: 2011-yil 1-yanvar holatiga köra Özbekistonda 1065 ta şaharça bölgan.

Özbekistonda şaharçalar asosan qişloq tumanlarining markazi vazifasini bajaradi. ÖzME ular orasida bir neça turini ajratadi: konçilar manzilgohlari (Ğozğon, Qoratov, Polvontoş, Ingiçka va boşqalar), sanoat korxonalari atrofida vujudga kelganlari (Kimyogarlar, Iskandar, Oltiariq va boşqalar), temir yöl stansiyalari yonidagilari (Xovos, Oltinköl, Yangi Marğilon) va ilmiy muassasalar şaharçasi (Uluğbek). Bunday manzilgohlar qişloq aholisiga xizmat körsatiş, sanoat va transportni rivojlantiriş markazlari sifatida muhim ahamiyatga ega.