Şarşara
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Şarşara — daryo özanidagi tik jarlik yoki poğonadan suvning pastga otilib tuşişi. Rusça Vikipediyaga köra, şarşarani daryo ostonasidan daryo tubi balandligining keskin farqi va suvning tik tuşişi ajratib turadi. Suv bir neça poğonadan ketma-ket oqib tuşsa, şarşaralar zanjiri — kaskad hosil böladi.1
Hosil bölişi
13ÖzME'ga köra, şarşara köpinça daryo yumşoq va qattiq jinslar navbatlaşgan joydan oqib ötganda paydo böladi: suv yumşoq jinsni tezroq yuvib ketib, poğona hosil qiladi va undan pastga otiladi. Toğlarda tor vodiy va daralarni qulagan qoyalar tösib qolganda, tekisliklarda esa daryo yer yuzasiga çiqib qolgan qattiq jinslar ustidan oqib ötganda ham şarşaralar vujudga keladi.
Şarşara poğonasi tinimsiz yemirilib turadi, şu sababli şarşara asta-sekin oqimga qarşi — yuqoriga siljib boradi. Rusça Vikipediyaga köra, Niagara şarşarasi har yili 70–90 sm ga orqaga çekinadi. ÖzME'ga köra, poğona tez yemiriladigan joylarda şarşara örnida keyinçalik ostonalar hosil böladi.
Turlari
13Rusça Vikipediya şarşaralarni şakliga köra köp turlarga ajratadi. Masalan, keng daryo tekis jarlikdan bir butun suv pardasi bölib tuşadigan «blok» turi (Niagara), suv bir neça parallel oqimga bölinib tuşadigan bölingan turi, suv jarlik yuzasiga tegmay erkin tuşadigan turi, toş yuzasi böylab sirpanib tuşadigan turi va bir neça poğonali kaskad turi farqlanadi.
Eng yirik şarşaralar
13Dunyodagi eng baland şarşara — Janubiy Amerikadagi, Venesuelada joylaşgan Anxel şarşarasi. ÖzME uning balandligini 1054 metr deb körsatadi; rusça Vikipediyaga köra, köp manbalarda 979 metr, boşqalarida 1054 metr deyiladi. ÖzME röyxatida boşqa baland şarşaralar ham keltirilgan: Afrikadagi Tugela (933 m), Şimoliy Amerikadagi Yosemit (727 m), Yevropadagi Utigard (610 m) va Okeaniyadagi Saterlend (580 m).
Rusça Vikipediyaga köra, eng quvvatli şarşara — Braziliya va Argentina çegarasidagi Iguasu, suv sarfi jihatidan esa Şimoliy Amerikadagi Niagara ajralib turadi. Zambezi daryosidagi Viktoriya şarşarasi balandligi 100 metrdan, kengligi bir kilometrdan oşadigan yagona şarşara hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, Markaziy Osiyodagi eng baland şarşara — Qozoğistondagi Junğoriya Olatovida joylaşgan Burxon-Buloq, uning tört kaskadining umumiy balandligi 168 metr.
Örta Osiyoda va ahamiyati
13ÖzME'ga köra, Örta Osiyo daryolarining toğli qismlaridagi irmoqlar va soylar ba'zi joylarda unça katta bölmagan şarşaralar hosil qilgan, masalan, Sangardakdaryodagi şarşara. Şarşaralar kema qatnovi va yoğoç oqiziş uçun töğanoq bölsa-da, gidroelektr stansiyalar quriş uçun qulay. Köpgina şarşaralar sayyohlarni jalb qiladigan tabiat yodgorliklariga aylangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Şarşara // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2579 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAŞarşara. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2579
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2579
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Водопадru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.