Sinxron generator

Sinxron generator — özgaruvçan tok işlab çiqaradigan sinxron elektr maşinasi, ya'ni generator rejimida işlayotgan sinxron maşina. «Sinxron» sözi yunonça synçronos — «bir vaqtdagi» sözidan olingan: bunday maşinada rotorning aylaniş tezligi stator hosil qilgan magnit maydonning aylaniş tezligiga aynan teng böladi. Dunyodagi elektr stansiyalarida işlab çiqariladigan elektr energiyasining asosiy qismi aynan sinxron generatorlar yordamida olinadi.1

Rusça Vikipediyaga köra, sinxron maşinaning ikki asosiy qismi bor: yakor (özgaruvçan tok çulğamlari) va induktor (qözğatiş çulğami). Generatorlarda odatda yakor qözğalmas qism — statorga joylaşadi, induktor esa aylanuvçi rotorga örnatiladi; bu hosil bölgan energiyani taşqariga olib çiqişni osonlaştiradi. ÖzME'ga köra, rotor çulğamlari alohida kiçik generator yoki töğrilagiç orqali özgarmas tok bilan ta'minlanadi. Rusça Vikipediyada ta'kidlanişiça, qözğatiş uçun sarflanadigan quvvat statordan olinadigan quvvatning atigi 0,3–2 foizini taşkil etadi, şu sababli u rotorga ikki kontakt halqa orqali bemalol uzatiladi.

Generatorning işi elektromagnit induksiya hodisasiga asoslanadi. Rotor aylanganda uning magnit oqimi stator fazalarining har birini navbatma-navbat kesib ötadi va ularda elektr yurituvçi kuç hosil qiladi. Uç fazali çulğamda fazalar bir-biridan 120 gradusga siljigan bölgani uçun uç fazali kuçlaniş olinadi — bu magistral elektr tarmoqlarining umumqabul qilingan standarti. ÖzME'ga köra, çiqiş kuçlanişining qiymati rotor çulğamidagi tokni özgartiriş yöli bilan rostlanadi.

Rotor tuzilişiga köra sinxron maşinalar aniq qutbli va noaniq qutbli xillarga bölinadi. Rusça Vikipediyaga köra, noaniq qutbli konstruksiya tez aylanadigan maşinalarda qutblarga tuşadigan mexanik yuklamani kamaytiriş uçun qöllanadi.

ÖzME'ga köra, sanoat çastotasidagi tok olişda rotorlari buğ turbinalari bilan aylantiriladigan turbogeneratorlar va suv turbinalari bilan aylantiriladigan gidrogeneratorlar keng tarqalgan. Bundan taşqari, gaz turbinasi, içki yonuv dvigateli yoki elektr dvigateli harakatga keltiradigan sinxron generatorlar ham bor. Ular özgarmas çastotali özgaruvçan tok manbai sifatida elektr stansiyalari va turli elektr qurilmalarida işlatiladi. Rusça Vikipediyada sinxron maşinaning teskari işlay olişi, ya'ni uni dvigatel sifatida ham qöllaş mumkinligi qayd etiladi.