Skafandr

Skafandr — odamni taşqi muhitdan ajratib turuvçi maxsus germetik kiyim. U uçuvçi, kosmonavt (astronavt) va ğavvosga havosi juda siyrak balandlikda, oçiq kosmosda yoki suv ostida işlaş imkonini beradi: kiyim içida kerakli bosim, harorat, namlik va gaz tarkibi saqlab turiladi. Atama yunonça «skaphe» (qayiq) va «aner, andros» (odam) sözlaridan olingan. Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi yunonlar yaxşi suzuvçi va ğavvoslarni şunday atagan, hozirgi ma'noga yaqin qöllaniş esa 1775-yilda fransuz abbati Jan-Batist de La Şapel nomi bilan boğliq: u daryodan keçiş uçun probkadan yasalgan kiyimni şu söz bilan atagan.12

Skafandrlar odatda uç guruhga bölinadi: ğavvoslik, aviatsiya va kosmik skafandrlari. ÖzME uçuvçilar va kosmonavtlar uçun qutqaruv skafandrlarini ham alohida ajratadi.

Ğavvoslar kiyadigan skafandr rezina qoplangan matodan tikiladi, dubulğasi esa metalldan yasaladi. Juda katta çuqurlikda işlaş uçun zirhli qattiq apparatlar qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, içida odatdagi atmosfera bosimi saqlanadigan bunday skafandrlarda 600 metrgaça çuqurlikda işlaş mumkin va ğavvos dekompressiya xavfidan xoli böladi.

1930-yillarda samolyotlar tobora balandroq kötarila boşlagaç, uçuvçilarni siyrak havodan himoyalaş zarurati tuğildi. Rusça Vikipediyaga köra, taxminan 15 km balandlikda kislorod niqobi ham yetarli bölmaydi, 19 km dan yuqorida esa himoyasiz odam qoni qaynab ketadi. 1935-yilda amerikalik uçuvçi Uayli Post maxsus germetik kostyumda 15 km atrofidagi balandlikka kötarilgan. Sovet ittifoqida bu yönalişda Yevgeniy Çertovskiy guruhi 1931-yildan işlagan.

ÖzME'ga köra, qutqaruv skafandri kabinaning germetikligi buzilganda, katta balandlik va tezlikda katapulta orqali çiqilganda yoki keskin harorat şaroitida uçuvçining hayotini saqlab qoliş uçun kerak. U yumşoq germetik kiyim, qattiq dubulğa, etik va qölqopdan iborat; havo siqilgan havo manbaidan, masalan, dvigatel kompressoridan beriladi. Havosi berk kontur böylab aylanib, maxsus moslamalarda tozalanadigan (regeneratsion) turlari ham bor.

Kosmik skafandr oçiq kosmosda yoki boşqa osmon jismi sirtida uzoq vaqt bölişni ta'minlaydi. ÖzME'ga köra, u yumşoq yoki qattiq bölişi mumkin, kislorod mustaqil tizimdan yoki kemaning bort tizimidan şlang orqali keladi. Skafandr qobiği kosmonavtni keskin harorat tafovutidan va radiatsiyadan himoya qiladi, harakatlaniş vositalari va kişining fiziologik holatini Yerdan kuzatiş imkonini beruvçi biotelemetriya tizimi bilan jihozlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, kosmosda birinçi bölib kiyilgan skafandr — 1961-yilda Yuriy Gagarin parvozida işlatilgan sovet SK-1 skafandri. Zamonaviy skafandrlar kema içida kiyiladigan yengil turlarga hamda hayotni ta'minlovçi avtonom tizimga ega, kema taşqarisida işlaşga möljallangan murakkab turlarga bölinadi. Taşqi işlar uçun skafandr barqaror içki bosimni, nafas olişga yaroqli kislorodni va karbonat angidridni çiqarişni, haroratni boşqarişni, aloqani hamda mikrometeoritlardan himoyani ta'minlaşi kerak. Masalan, «Apollon» dasturidagi A7L skafandri ön bir qatlamdan iborat bölgan.