Slovak tili

Slovak tili (öz nomi: slovenčina, slovenský jazyk) — hind-yevropa tillari oilasining slavyan tillari orasidagi ğarbiy guruhga mansub til. U Slovakiya Respublikasining davlat tili va Yevropa Ittifoqining 24 rasmiy tilidan biridir.

Slovak tili hind-yevropa tillari oilasiga, uning slavyan tarmoğiga kiradi. Ğarbiy slavyan tillari içida çex tili bilan birga çex-slovak kiçik guruhini taşkil etadi. Çex tiliga juda yaqin: ularning grammatik va leksik umumiyliklari köp, özaro tuşuniş darajasi yuqori. Fonetik jihatdan esa çöziq unlilar va diftonglar bilan ajralib turadi. Lahjalari uç guruhga bölinadi: ğarbiy slovak, örta slovak va şarqiy slovak. Ingliz tilidagi Vikipediyada yana törtinçi guruh — pastliklar (dolnozemské) lahjalari ham keltiriladi, lekin u köpinça alohida guruh sanalmaydi. Adabiy til asosan örta slovak lahjasiga asoslangan.

Til asosan Slovakiyada tarqalgan. Slovak tilida sözlaşuvçilar Çexiya, Serbiya, Vengriya, Ruminiya, Avstriya, Xorvatiya, Polşa, Ukraina, Kanada, AQSh, Avstraliya va boşqa mamlakatlarda ham yaşaydi.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça beriladi: özbekça Vikipediyada 5,6 mln dan ortiq, rusça Vikipediyada taxminan 5,2 mln (2013; boşqa ma'lumotlarda 5,0–5,5 mln), inglizça Vikipediyada taxminan 5 mln (ona tili sifatida). Rusça manbaga köra, Slovakiyada 4,34 mln kişi sözlaşadi (2012), 2011-yilgi röyxatda 4 240 453 kişi (78,6 %) slovak tilini ona tili deb körsatgan. Çexiyada 235 475 kişi (2011) ona tili sifatida slovak tilini aytgan; bu dunyodagi eng yirik slovakiyzabon diaspora deb körsatiladi.

Slovak tili Slovakiyaning yagona davlat tili bölib, 2004-yildan Yevropa Ittifoqining rasmiy tillaridan biri. Serbiyaning Voyvodina viloyatida ham rasmiy tillardan biridir. Bir qator mamlakatlarda u milliy ozçilik yoki mintaqaviy til maqomiga ega.

Slovak yozuvi lotin alifbosiga asoslangan va unga diakritik belgilar qöşilgan. Inglizça manbaga köra, tört xil diakritik belgi (ˇ, ´, ¨, ˆ) işlatiladi, masalan: á, ä, č, ď, dž, é, í, ľ, ĺ, ň, ó, ô, ŕ, š, ť, ú, ý, ž. Imloning asosiy tamoyili — fonemik, ikkinçisi — morfologik, uçinçisi — etimologik tamoyildir. Özlaşma sözlar köpinça slovak imlosiga moslab yoziladi, masalan, weekend — víkend, software — softvér.

Slovakiyada 18-asrgaça adabiy til sifatida çex tili qöllangan. Özbekça manbaga köra, dastlabki matnlar 16-asr oxirlarida, dastlabki kitoblar 18-asr oxirlarida paydo bölgan; rusça manbada esa slovak yozuvining eng qadimgi yodgorliklari 15-asr oxiri — 16-asrga oid deyiladi. Rusça manbada slovak adabiy tili tarixi ilk (1000-yilgaça), adabiyotdan oldingi (1000–1787) va adabiy (1787-yildan) davrlarga bölinadi. Adabiy me'yor 19-asr örtalarida örta slovak lahjasi asosida kodlaştirilgan; inglizça manbaga köra, zamonaviy alifbo va yozma me'yorni Lyudovit Ştur kodlaştirgan, keyin Martin Hattala isloh qilgan. 1993-yilda Slovakiya mustaqillik e'lon qilgaç, slovak tili yagona rasmiy tilga aylandi.

Fonetikada unlilar qisqa va çöziq böladi; unli uzunligi ma'no farqlaydi. Inglizça manbaga köra, tilda 15 unli fonema (11 monofton va 4 diftong) va 29 undoş bor. «Ritmik qonun»ga köra, bir söz içida ikki çöziq böğin ketma-ket kelmaydi: biely (çexça bílý). Söz oxirida jarangli undoşlar jarangsizlanadi. Morfologiyada jonli otlar köplik boş kelişigida -ovia qöşimçasini oladi, hozirgi zamon birlik 1-şaxs fe'llarida -m qöşimçasi keng tarqalgan (rusça manba). Slovak tili flektiv til bölib, gap tartibi nisbatan erkin; sifat odatda otdan oldin keladi. Luğat tarkibiga lotin va nemis tillari kuçli ta'sir körsatgan.