Tarobulus al-Ğarb
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Tarobulus al-Ğarb (arabça: طرابلس الغرب), yoki Tripoli — Liviya poytaxti va eng yirik şahri. U mamlakatning şimoli-ğarbida, Örta dengiz sohilida joylaşgan.
Tarixi
1,3Şahar nomi qadimgi yunonça «Tripolis» («uç şahar») sözidan olingan. Bu nom Ea (Oea), Sabrata va Leptis-Magna şaharlariga nisbatan işlatilgan; keyinçalik Ea şu nom bilan atala boşlagan. Ea şahri fenikiyaliklar tomonidan eramizdan avvalgi 7-asrda asos solingan (rus va ingliz tilidagi manbalarga köra).
Rim hukmronligi boşlaniş vaqti haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada mil. av. 105-yil, rusça manbada 46-yil, inglizça manbada esa mil. av. 2-asrning ikkinçi yarmi körsatilgan. 5-asrda şaharni vandallar egallagan, keyin Vizantiya qöl ostiga ötgan. Arablar uni 643-yildan boşlab egallagan; inglizça manbada al-Baloziyga tayanib, fath hijriy 22-yilga (642-yil 30-noyabrdan 643-yil 18-noyabrgaça) töğri kelişi aytilgan.
1510-yilda şaharni ispanlar bosib oldi, 1530-yilda u Maltaga qöşib Sankt-Ioann ritsarlariga berildi. 1551-yilda Usmonlilar şaharni egalladi. 1711-yilda Ahmad Qoramanliy hokimiyatni qölga oldi; Qoramanliylar sulolasi 1835-yilgaça yarim mustaqil boşqargan, şundan keyin şahar yana töğridan-töğri Usmonlilar qöl ostiga qaytgan.
Italiya Usmonlilarga 1911-yil 29-sentyabrda uruş e'lon qildi. Italiya qöşinlari şaharni 1911-yilda bosib oldi (özbekça Vikipediya); rusça manbada şahar 1912-yilda Italiya mustamlakasi poytaxti bölgani aytilgan. 1943-yilda şaharni inglizlar egalladi. 1951-yil dekabrda Liviya mustaqillikka erişgaç, Tripoli uning poytaxtiga aylandi. 1986-yil aprelida AQSH aviatsiyasi Tripoli va Bengaziga bomba zarbasi berdi; 2011-yil avgustida şaharda qözğolonçilar va Muammar Qaddafiy qöşinlari örtasida janglar böldi.
Geografiyasi
1,3Şahar Örta dengizga çözilgan qoyali yarimorolda, körfaz böyida joylaşgan. Iqlimi Örta dengizga xos: yozi issiq va quruq, qişi salqin va yomğirli. Yanvarning örtaça harorati 12°, iyulniki 27° (özbekça Vikipediya). Yillik yoğin miqdori özbekça manbada 370 mm, rusça manbada 242 mm deb berilgan.
Aholisi
1,31990-yillar boşlarida aholisi 595 ming kişi edi (özbekça Vikipediya). Inglizça manbaga köra, 2021-yilda aholi taxminan 3,246 million kişi.
Iqtisodiyoti
1,3Tripoli mamlakatning savdo, sanoat va moliya markazi hamda yirik dengiz portidir. Özbekça Vikipediyaga köra, Liviya sanoat korxonalarining 3/4 qismi şu yerda joylaşgan: töqimaçilik, teri, neftni qayta işlaş va oziq-ovqat (un, baliq konservasi, tamaki, yoğ) tarmoqlari rivojlangan. Hunarmandçilikda gilam, kiyim, poyabzal va badiiy buyumlar tayyorlanadi. Dengizdan baliq ovlanadi. Har yili xalqaro yarmarka ötkaziladi; rusça manbaga köra, u Umar Muxtor köçasida 2–12-aprel kunlari ötadi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
1,3Şaharda universitet, tabiat tarixi va arxeologiya muzeylari hamda teatr bor. Me'moriy yodgorliklardan Mark Avreliy zafar arki, 16-asrga oid qal'a (Assaroy al-Hamro, «Qizil saroy»), qirol saroyi va masjidlar saqlanib qolgan. Eski şahar qismi — madina — oçiq osmon ostidagi muzey deb ataladi. Şahidlar maydoni şaharning markaziy maydonidir. Inglizça manbada Tripoli «Örta dengiz hurisi» deb ham ataladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tarobulus al-Ğarb // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/534 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATarobulus al-Ğarb. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/534
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/534
Raqamlarda
Aholi soni · 2022-yil
1,2 mln kişi
−9 %1-yanvar 2020ga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q3579wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q1016wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.