Teatr

Teatr (yunonça «theatron» — tomoşa qilinadigan joy, «theaomai» — qaramoq, körmoq) — aktyorlarning tomoşabinlar oldida jonli ijrosi orqali real yoki toqima voqealarni sahnada gavdalantiradigan san'at turi. Bu söz tomoşalar muntazam körsatiladigan bino va ijodiy jamoa nomi sifatida ham işlatiladi. ÖzME'ga köra, teatrning asosini oğzaki yoki yozma dramaturgiya taşkil etadi, uning öziga xos ifoda vositasi esa aktyor öyini jarayonida tuğiladigan sahnaviy harakatdir.12

Teatr sintetik san'at: unda dramaturgiya, musiqa, tasviriy san'at, raqs va me'morlik bir butun bölib birlaşadi. Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy spektakl yaratişda aktyor va rejissyordan taşqari dramaturg, rassom-ssenograf, bastakor, xoreograf, grimçi, kostyumçi, yoritiş ustalari va boşqa mutaxassislar iştirok etadi. Teatr turlari qatoriga drama, opera, balet, qöğirçoq teatri, pantomima va aralaş şakllar kiradi.

ÖzME'ga köra, sahna nutqi teatrning muhim vositasi: aktyor qahramon sözlarini özlaştirib, uning nutqiy qiyofasini yaratadi va boşqa personajlar bilan muloqotga kirişadi. Rassom asar mazmuni va rejissyor yeçimidan kelib çiqib dekoratsiyani işlaydi. Musiqaning örni janrga qarab özgaradi: dramatik spektaklda u yordamçi vosita, operetta va musiqali dramada söz bilan teng, opera va baletda esa hal qiluvçi ahamiyatga ega.

Rusça Vikipediyaga köra, teatr ibtidoiy ovçilik, dehqonçilik va diniy bayramlardan, tabiat hodisalari va mehnat jarayonlarini ramziy aks ettiruvçi marosimlardan kelib çiqqan. ÖzME ham teatrning asosiy unsurlari — boşqa qiyofaga kiriş, dialog va töqnaşuv — ibtidoiy davrda totemizm, animizm va ajdodlar ruhiga siğiniş bilan boğliq holda şakllanganini ta'kidlaydi. San'atşunoslar fikriça, teatr tomoşabin paydo bölgan joyda boşlanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Ğarb teatri Afinada tuğilgan: u Dionis şarafiga ötkaziladigan bayramlar bilan boğliq bölib, tragediya, komediya va satirlar dramasi janrlarini bergan. Rusça Vikipediyaga köra, miloddan avvalgi 534-yil şartli ravişda jahon teatrining tuğilgan yili hisoblanadi: öşanda Fespid xor yoniga bitta aktyor-deklamatorni olib çiqqan; keyinroq Esxil ikkinçi, Sofokl uçinçi aktyorni qöşgan. Yunon teatrlari oçiq osmon ostida qurilgan, rollarni faqat erkaklar niqob kiyib ijro etgan. ÖzME'ga köra, Hindistonda ham teatr qadimdan rivojlangan va «Natyaşastra» nomli dramaturgiya va sahna san'ati haqidagi risola yaratilgan.

ÖzME'ga köra, Ğarbiy Yevropada sayyor aktyorlar, Rossiyada skomoroxlar teatrning ilk namoyandalari bölgan. Uyğoniş davrida paydo bölgan drama professional teatrga zamin yaratgan. 16-asrdan opera, 18-asr örtalaridan balet, 19-asr örtalaridan operetta mustaqil turga aylangan. Klassitsizm va Ma'rifatparvarlik davridan söng Goldoni, Lessing, Bomarşe va Şiller ijodida realistik tendensiya kuçaygan, 19-asr boşida romantizm yuzaga kelgan. 19-asr oxirida Çexov, Ibsen va Bernard Şou «yangi drama»si teatrni yangilagan, Stanislavskiy aktyorlik tizimi keng tarqalgan. 20-asrda Meyerxold, Tairov, Vaxtangov va Bertolt Brextning rejissyorlik uslublari jahon teatriga katta ta'sir körsatgan.

ÖzME'ga köra, Özbekiston hududida teatrning ildizlari ov va mehnat jarayonini aks ettirgan taqlidiy raqslar, xalq öyinlari va marosimlarga borib taqaladi. Zarduştiylik bilan boğliq kulgili va qayğuli tomoşalar miloddan avvalgi 7–6-asrlardayoq ma'lum bölgan. Yunon-Baqtriya davrida Oyxonim, Niso va Şahri Ğulğulada maxsus teatrlar bölib, ularda Yevripid tragediyalari qöyilgani ma'lum. Kuşonlar davrida buddaviylik bilan boğliq tomoşalar bölgan, buni Ayritomdagi sozanda qizlar tasviri ham tasdiqlaydi.

9–12-asrlarda masxara va taqlid teatri rivojlangan. Amir Temur va temuriylar davrida, ayniqsa Mirzo Uluğbek va Husayn Boyqaro hukmronligi yillarida tomoşa san'ati yuksalgan; Ğiyos masxara, Abdulla Devona kabi san'atkorlar nom qozongan. Kulgili tomoşalar (masxara, taqlid, zarofat) va qöğirçoq öyinlari (çodir jamol, çodir xayol, fonus xayol) alohida tizim sifatida şakllangan. 19-asrda Xorazmda «Xatarli öyin» va «Tökma» tomoşalari, Farğona vodiysi va Toşkentda qiziqçilik va askiya keng tarqalgan.

ÖzME'ga köra, [[Mahmudxöja Behbudiy|Behbudiy]], [[Abdulla Avloniy|Avloniy]] va boşqa ma'rifatparvarlar rus, tatar va ozarbayjon truppalaridan örganişga çaqirgan. 1914-yilda Samarqand va Toşkentda «Padarkuş» dramasining qöyilişi bilan yangi özbek teatri boşlangan. 1915-yilda Avloniy rahbarligidagi «Turon» truppasi gastrolda bölgan, 1916-yilda [[Hamza Hakimzoda Niyoziy|Hamza]] Qöqonda teatr tuzgan. Keyinçalik Mannon Uyğur «Turon»ni professional teatrga aylantirgan; bu jamoa bugungi Özbek milliy akademik drama teatrining asosidir. 1920–1930-yillarda yoş tomoşabinlar teatrlari, viloyat teatrlari, Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1939), Muqimiy nomidagi musiqali drama teatri tuzilgan. 1976-yilda «Ilhom» teatr-studiyasi iş boşlagan.

Mustaqillik yillarida tarixiy mavzu, jumladan Amir Temur va temuriylar, Alişer Navoiy, Imom al-Buxoriy kabi siymolar haqidagi spektakllar köpaygan, «Alpomiş» dostoni asosida önga yaqin sahna asari yaratilgan. ÖzME'ga köra, 1998-yilda «Özbekteatr» ijodiy-işlab çiqariş birlaşmasi taşkil etilgan, 2001-yilda Hamza nomidagi teatrga «Milliy teatr» maqomi berilgan; 2004-yilda mamlakatda 37 ta davlat teatri va teatr-studiyasi faoliyat körsatgan.