teatr rejissyori

Teatr rejissyori — teatrda dramatik yoki musiqali-dramatik asarni (opera, operetta, myuzikl) sahnalaştirişda ijodiy jarayonga rahbarlik qiluvçi mutaxassis. Ingliz tilidagi manbada u spektakl ustida işlaşning turli yönalişlarini birlaştirib, uning sifati va yaxlitligini ta'minlovçi şaxs sifatida ta'riflanadi.

Rejissyor-sahnalaştiruvçi adabiy asarni öz talqini asosida sahnaga olib çiqadi, asar nima uçun sahnalaştirilayotganini belgilaydi hamda aktyorlar, rassom-dekorator, bastakor va spektaklning boşqa iştirokçilari sa'y-harakatlarini birlaştiradi. Ingliz tilidagi manbaga köra, rejissyor ijodiy guruh bilan hamkorlikda spektaklning texnik jihatlari (sahna texnikasi, kostyum, butaforiya, yoritiş, dekoratsiya, ovoz) hamda ijro jihatlari (aktyorlik, raqs, orkestr, qöşiq, sahnadagi jang) ustida işlaydi. Asar yangi yozilgan yoki yangi tarjima bölsa, rejissyor dramaturg yoki tarjimon bilan ham işlaşi mumkin.

Rus tilidagi manbada rejissyorning ayrim yordamçi turlari ham körsatilgan: rejissyor-sahnalaştiruvçining yaqin ijodiy yordamçisi kundalik maşq işlarini olib boradi, rejissyor-assistent esa kamroq mas'uliyatli topşiriqlarni bajaradi. Ba'zan rejissyor badiiy rahbar va teatr direktori lavozimlarini ham birga olib borişi mumkin. Opera teatrida rejissyorning roli odatda dramatik teatrdagiga qaraganda kamtarroq: operani talqin qiluvçi dirijyor, balet sahnalaştirişini esa avvalo balet ustasi amalga oşiradi.

20-asr teatrida spektakldagi hamma narsa rejissyorlik rejasiga böysundirilgan: bu reja butun asar va har bir personajni talqin qiliş, ijro xususiyatlarini belgilaş, sahnadagi joylaşuvni (mizansahna) hamda spektakl ritmi va sur'atini hal qilişni nazarda tutadi. Prodyuser (homiy) iştiroki rejissyor erkinligini, jumladan aktyorlarni tanlaşda, çeklaşi mumkin. Ingliz tilidagi manbaga köra, spektakl premyerasidan söng rejissyor öz vazifasini bajargan hisoblanadi va keyingi muhim masalalar sahna menejeri zimmasida qoladi.

Rus manbasiga köra, hozirgi ma'nodagi rejissyorlik san'ati 19-asrning ikkinçi yarmida şakllangan, “rejissyor” sözi esa Rossiyada ança oldin, 1742-yilda fransuz truppasi kelişi bilan qöllana boşlagan.

Qadimgi Yunonistonda sahnalaştiriş uçun odatda dramaturgning özi javobgar bölgan; u didaskalos (yunonça “öqituvçi”) deb atalgan. Örta asrlarda katta hajmli diniy dramalar taşkilotçisi alohida ahamiyat kasb etgan; 1460-yilgi Jan Fuke miniatyurasi rejissyor faoliyatining eng qadimgi tasvirlaridan biri deb körsatiladi. Uyğoniş davridan 19-asrgaça rejissyor vazifasini köpinça aktyor-menejer bajargan (masalan, commedia dell'arte truppalari, Kolli Sibber, Devid Garrik). Klassitsizm davrida rahbarlik yana dramaturgga qaytgan (Molyer, Rasin). 18-asr ikkinçi yarmida Gamburg teatri rahbari Fridrix Şreder pesalarni oldindan öqiş va muntazam maşqlarni joriy qilgan.

Rossiyada 1756-yilda birinçi doimiy teatr taşkil etilganda uning direksiyasi A. P. Sumarokovga topşirilgan; rejissyorlik vazifalarini yetakçi aktyorlar Fyodor Volkov va Ivan Dmitrevskiy ham bajargan. 19-asr boşidan rejissyor lavozimi truppa ştatiga kirgan, ammo vazifalari asosan ma'muriy va texnik bölgan.

Birinçi professional rejissyorlar qatoriga rus manbasi Angliyada Çarlz Kinni, Germaniyada Geynrix Laubeni kiritadi. 19-asr oxirida Meyningen teatri, Andre Antuanning Parijdagi “Erkin teatr”i va Otto Bramning Berlindagi “Erkin sahna”si ansambllik, barça tarkibiy qismlarni yagona rejaga böysundiriş tamoyillarini ilgari surdi. Fransuz teatr tarixçilari rejissuraning tuğilgan sanasi sifatida Antuan “Erkin teatr”ining birinçi spektakli — 1887-yil 30-martni körsatadi. Germaniyada rejissura paydo bölişi Meyningen va Bayroyt teatrlari faoliyati bilan boğlanadi. Ingliz manbasi zamonaviy rejissyor Saksen-Meyningen gertsogi Georg II ning Meyningen truppasi sahnalaştirişlaridan kelib çiqqan, deydi. Rossiyada Konstantin Stanislavskiy va Vladimir Nemiroviç-Dançenko professional rejissyorni teatrdagi boş şaxsga aylantirdi.

20-asrda rejissyor kasbining rivojiga Nemiroviç-Dançenko, Meyerxold, Vaxtangov, Mixail Çexov, Yuriy Lyubimov, Orson Uells, Piter Bruk, Piter Xoll, Bertolt Brext, Jorjo Strelyer, Franko Dzeffirelli kabi rejissyorlar hissa qöşgan deb sanaladi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin aktyor-menejer asta yöqolib, rejissura tölaqonli badiiy faoliyatga aylangan.

Rejissura kasbi aktyorlik yoki musiqa ijroçiligiga nisbatan keç şakllangani uçun kasbiy ta'lim dasturlari asosan 20-asrning ikkinçi yarmida kengaygan. Yevropaning aksariyat mamlakatlarida rejissyorlik ta'limi odatda drama maktablari, konservatoriyalar yoki universitetlarda beriladi. Britaniyada rejissyorlar uzoq vaqt Oksford va Kembrij universitetlarining (köpinça ingliz adabiyoti) dasturlaridan çiqqan; rejissyorlar tayyorlaş dasturlari 1970–1980-yillardan köpaygan. AQSHda Yel drama maktabining dasturi muhim örin tutgan; Kaliforniya universiteti (Irvayn)da Kit Faulerning dasturi rejissyorlar öz-özini öqitadi, şuning uçun ularga imkon qadar köp sahnalaştiriş kerak, degan ğoyaga tayangan.

Boşqa sahna kasblari kabi rejissyorlar köpinça iş jarayonida örganadi: teatrlar stajyor rejissyor-assistentlarni yollaydi yoki içki ta'lim dasturlari taşkil etadi. Ser Tayron Gutri: “Rejissyorlikni örganişning yagona yöli — sizga yönaltirişga ruxsat beradigan aktyorlar guruhini topib, yönaltirişdir”, degan.