Tektonik deformatsiyalar

Tektonik deformatsiyalar — Yerning çuqur qatlamlaridan keladigan kuçlar ta'sirida toğ jinslari massivlarining yotiş şakli, ölçami, içki tuzilişi va bir-biriga nisbatan joylaşuvida yuz beradigan özgarişlar. ÖzME'ga köra, bunday deformatsiyalar natijasida Yer pöstining muayyan qismlari çöziladi, siqiladi yoki siljiydi. Ular Geologiyaning tektonika, struktur geologiya va tektonofizika kabi sohalarida örganiladi.

Çökindi, vulkanik va metamorfik jinslar odatda dastlab gorizontal qatlamlar holida hosil böladi, şu sababli ularda deformatsiya ayniqsa yaqqol körinadi: qatlamlar burmalanadi yoki yoriqlar bilan bölinib ketadi. Magmatik jinslar va kristalli slaneslarda esa deformatsiya minerallarning yönalişi özgarişida yoki ularning qayta kristallanişida namoyon böladi.

ÖzME tektonik deformatsiyalar tasnifi asosan qatlamli jinslarni örganiş natijasida tuzilganini qayd etadi va ikki asosiy guruhni ajratadi:

• Burmali (plikativ) deformatsiyalar. Bunda jinslar uzilmasdan egiladi. Ensiklopediya tuşuntirişiça, burmalar tektonik kuçlaniş jinsning elastiklik çegarasidan oşib, qoldiq deformatsiya yuzaga kelganda paydo böladi. Burmalar böylama va köndalang böliş mumkin.
• Uzilmali (dizyunktiv) deformatsiyalar. Kuçlaniş jinsning mustahkamlik çegarasidan oşganda u yorilib, bloklar bir-biriga nisbatan suriladi. ÖzME'ga köra, çöziliş şaroitida taşlamalar (sbroslar), siqiliş şaroitida kötarilmalar, surilmalar va tektonik qoplamalar (şaryajlar), parçalaniş şaroitida esa siljimalar hosil böladi.

Bulardan taşqari inyektiv dislokatsiyalar ham ajratiladi. Ular magmaning çökindi qatlamlarga yorib kirişi, şuningdek tuz, gil va boşqa qayişqoq jinslarning ziçligi farqi tufayli yuqoriga siqilib çiqişi (masalan, tuz gumbazlari) bilan boğliq.

Deformatsiyaning taşqi körinişi, turi va kölami köp omillarga boğliq: jinslarning fizik xossalari, ta'sir etayotgan kuçlarning yönalişi, jadalligi va davomiyligi. Çuqurlikda harorat va bosim ortgani sari jinslar mörtlikdan plastiklikka ötadi, şu bois yuza qatlamlarda köproq yoriq va uzilmalar, çuqurda esa burmalar ustunlik qiladi. ÖzME'ga köra, regional metamorfizm jarayonida flyuidlar faollaşganda va harorat kötarilganda deformatsiya keskin kuçayadi.

Yer pöstining har bir hududi öz tarixiga mos deformatsiyalar majmui bilan tavsiflanadi, bu esa uning tektonik rejimini aniqlaşga yordam beradi. Deformatsiyalar mexanizmini biliş zilzilalar sabablarini tuşuniş uçun muhim. ÖzME'ga köra, XX asr örtalaridan boşlab bu jarayonlar tabiiy obyektlarni kuzatiş bilan birga fizik nazariyalarga asoslangan modellarda tajriba yöli bilan ham örganila boşlangan.