Tektonik deformatsiyalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 221–222-b. — ziyouz.com
Tektonik deformatsiyalar - Yerning çuqurlikdagi kuçlari ta'sirida toğ jinslari tanalarining yotiş şakli, ölçami, içki strukturasi va özaro joylaşişining özgarişi. Buning natijasida Yer pöstida mahalliy yönalişda çöziliş, siqiliş yoki siljiş röy beradi. T.d. ayniqsa çökindi, vulkanik va metamorfik toğ jinslarining dastlabki gorizontal yotişining burmalanganlik va uzilişli buzilişlarda aniqroq namoyon böladi. T.d. magmatik toğ jinslari va kristalli slanetslarda ular tarkib topgan minerallarning yotiş yönalişining özgarişiga yoki qayta kristallanişiga olib keladi (q. Tektonitlar, Petrotektonika). T.d. tasnifi, asosan, qatqatli qatlamlarni örganiş asosida tuziladi; burmali (q. Toğ jinslari burmalanişi) va uzilmali T.d. farq qilinadi. Burmalaniş — toğ jinslari qoldiq deformatsiyasining natijasi bölib, unda tektonik zöriqiş ularning egiluvçanlik çegarasidan oşib ketadi; uzilmalar toğ jinslarining yemirilişi natijasida sodir böladi, unda tektonik zöriqiş ularning mustahkamlik çegarasidan yuqori böladi.
Yer pöstining ayrim uçastkalari, öz tuzilişi va geologik tarixi böyiça u yoki bu tektonik rejimni taşkil qilgan T.d.ning muayyan muvofikdigi bilan tavsiflanadi. T.d.ning taşqi körinişi, tipi, ölçami juda köp omillar — toğ jinslarining fizik xususiyatlari, yönalişi harakatdagi tektonik kuçlarning jadalligi va davomiyligiga boğliq. T.d.ning mexanizm va sabablari — yer qimirlaşning sodir bölişi va Yer pusti rivojlanişi umumiy muammolarining muhim qismi hisoblanadi (q. Seysmologiya, Tektonika). Tabiiy obyektlarni mufassal örganiş bilan birga, T.d. röy berişi yuzasidan tuğiladigan turli muammolarni hal qiliş uçun 20-a. örtalaridan fizik nazariyalarga (q. Tektonofizika) asoslangan modellarda eksperimental izlanişlar olib boriş hamda Yer pöstidan va Yerning içki qobiğida sodir bölayotgan geokimyoviy jarayonlarni örganişning ahamiyati ortib bordi. T.d.da tektonik buzili şlar yoki dislokatsiyalar bölib, ular 3 sinf: uzilişli (dizyunktivli), burmali (plikativli), inyektivliga bölinadi. Uzilişli dislokatsiyalar orasida taşlamauzilmalar çöziliş şaroitlarida; kötarilmauzilmalar, surilmalar, tektonik qoplam (şaryaj) lar qisiliş; sşgjimalar parçalaniş şaroitlarida hosil böladi. Burmali dislokatsiyalar orasida toğ jinslarining böylama va köndalang egik burmalari mavjud. Inyektivli dislokatsiyalar, magmaning Yer pösti çökindi qatlamidagi toğ jinslariga singişi, çökindi yoki matamorfik jinslar nonormal ziçligi hamda tuz, gil va gneyslarning qayişqoqligi bilan boğliq. T.d.ning intensivligi regional metamorfizmda flyuidlarning faolligi natijasida va çuqurlikda tra kötarilganda birdan ortadi.
Q.: Petrotektonika, Seysmologiya, Tektonika, Tektonitlar, Tektonofizika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТЕКТОНИК ДЕФОРМАЦИЯЛАР - Ернинг чуқурликдаги кучлари таъсирида тоғ жинслари таналарининг ётиш шакли, ўлчами, ички структураси ва ўзаро жойлашишининг ўзгариши. Бунинг натижасида Ер пўстида маҳаллий йўналишда чўзилиш, сиқилиш ёки силжиш рўй беради. Т.д. айниқса чўкинди, вулканик ва метаморфик тоғ жинсларининг дастлабки горизонтал ётишининг бурмаланганлик ва узилишли бузилишларда аниқроқ намоён бўлади. Т.д. магматик тоғ жинслари ва кристалли сланецларда улар таркиб топган минералларнинг ётиш йўналишининг ўзгаришига ёки қайта кристалланишига олиб келади (қ. Тектонитлар, Петротектоника). Т.д. таснифи, асосан, қатқатли қатламларни ўрганиш асосида тузилади; бурмали (қ. Тоғ жинслари бурмаланиши) ва узилмали Т.д. фарқ қилинади. Бурмаланиш — тоғ жинслари қолдиқ деформациясининг натижаси бўлиб, унда тектоник зўриқиш уларнинг эгилувчанлик чегарасидан ошиб кетади; узилмалар тоғ жинсларининг емирилиши натижасида содир бўлади, унда тектоник зўриқиш уларнинг мустаҳкамлик чегарасидан юқори бўлади.
Ер пўстининг айрим участкалари, ўз тузилиши ва геологик тарихи бўйича у ёки бу тектоник режимни ташкил қилган Т.д.нинг муайян мувофикдиги билан тавсифланади. Т.д.нинг ташқи кўриниши, типи, ўлчами жуда кўп омиллар — тоғ жинсларининг физик хусусиятлари, йўналиши ҳаракатдаги тектоник кучларнинг жадаллиги ва давомийлигига боғлиқ. Т.д.нинг механизм ва сабаблари — ер қимирлашнинг содир бўлиши ва Ер пусти ривожланиши умумий муаммоларининг муҳим қисми ҳисобланади (қ. Сейсмология, Тектоника). Табиий объектларни муфассал ўрганиш билан бирга, Т.д. рўй бериши юзасидан туғиладиган турли муаммоларни ҳал қилиш учун 20-а. ўрталаридан физик назарияларга (қ. Тектонофизика) асосланган моделларда экспериментал изланишлар олиб бориш ҳамда Ер пўстидан ва Ернинг ички қобиғида содир бўлаётган геокимёвий жараёнларни ўрганишнинг аҳамияти ортиб борди. Т.д.да тектоник бузили шлар ёки дислокациялар бўлиб, улар 3 синф: узилишли (дизьюнктивли), бурмали (пликативли), инъективлига бўлинади. Узилишли дислокациялар орасида ташламаузилмалар чўзилиш шароитларида; кўтарилмаузилмалар, сурилмалар, тектоник қоплам (шарьяж) лар қисилиш; сшгжималар парчаланиш шароитларида ҳосил бўлади. Бурмали дислокациялар орасида тоғ жинсларининг бўйлама ва кўндаланг эгик бурмалари мавжуд. Инъективли дислокациялар, магманинг Ер пўсти чўкинди қатламидаги тоғ жинсларига сингиши, чўкинди ёки матаморфик жинслар нонормал зичлиги ҳамда туз, гил ва гнейсларнинг қайишқоқлиги билан боғлиқ. Т.д.нинг интенсивлиги регионал метаморфизмда флюидларнинг фаоллиги натижасида ва чуқурликда тра кўтарилганда бирдан ортади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.