Tektonika
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Tektonika (yunonça tektonikos — «qurilişga oid»), geotektonika — Geologiyaning Yer pösti va litosferaning tuzilişi, harakatlari, deformatsiyalari va vaqt davomida rivojlanişini örganadigan bölimi. ÖzME'ga köra, tektonika bu jarayonlarni butun Yerning rivojlanişi bilan boğliq holda tadqiq qiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, sayyoraviy tektonika şu tuşunçalarni boşqa sayyoralar va ularning yöldoşlariga ham tatbiq etadi.12
Vazifasi
13ÖzME'ga köra, tektonikaning asosiy vazifasi Yer pöstining hozirgi tuzilişini, undagi toğ jinslarining joylaşişi va yotiş şaroitini, kiçik burmalar va yoriqlardan tortib qit'alar va okeanlargaça bölgan turli struktura elementlarining qonuniyatli joylaşuvini örganişdir. Inglizça Vikipediyaga köra, tektonika toğ hosil böliş jarayonlarini, qit'alarning qadimiy barqaror özaklari — kratonlarning rivojlanişini va litosfera plitalarining özaro ta'sirini örganadi; u zilzila va vulqon mintaqalarini tuşuntirişga ham asos böladi. Tektonik bilimlar neft, gaz va ruda konlarini qidirişda, geomorfologiyada esa eroziya va relyef şakllarini izohlaşda qöllaniladi.
ÖzME'ga köra, tektonika strukturaviy geologiya, stratigrafiya, petrografiya, litologiya, paleogeografiya va foydali qazilmalar haqidagi ta'limot bilan uzviy boğliq.
Yönalişlari
13ÖzME tektonikada bir neça ilmiy yönalişni ajratadi:
- Umumiy (morfologik) tektonika yoki strukturalar geologiyasi — litosferaning turli struktura elementlarini örganadi.
- Regional tektonika — Yer pöstining ayrim hududlaridagi strukturalar tarqalişini örganadi.
- Tarixiy tektonika — tektonik harakatlar va strukturalar şakllaniş tarixini, rivojlanişning asosiy bosqiçlarini tiklaydi.
- Genetik (nazariy) tektonika — Yer pösti rivojlanişining umumiy nazariyasini yaratişga intiladi.
- Neotektonika — Yer tarixining eng yangi (neogen–antropogen) davridagi harakatlar va strukturalarni örganadi.
Inglizça Vikipediya bularga tektonofizika (Yer pösti va mantiya deformatsiyasining fizik jarayonlari), seysmotektonika (zilzilalar bilan faol yoriqlar örtasidagi boğliqlik), tuz tektonikasi va zarba (meteorit) tektonikasini qöşadi. Tektonik rejimlar uç asosiy turga bölinadi: pöstning çözilişi va yupqalaşişi bilan boğliq kengayiş tektonikasi, uning qisqarişi va qalinlaşişi bilan boğliq siqiliş tektonikasi hamda bloklarning yonma-yon siljişi bilan boğliq tektonika.
Usullari
13ÖzME'ga köra, tektonikada fatsiyalar va qatlamlar qalinligini tahlil qiliş, formatsion tahlil, hajm usuli, qatlamlar orasidagi tanaffus va nomuvofiqliklarni tahlil qiliş, struktura tahlili, qiyosiy usul va strukturalarni fizik modellaş kabi usullar qöllaniladi. Hozirgi harakatlarni örganişda asosan geodezik ölçovlar işlatiladi. Regional va tarixiy tektonika ma'lumotlari asosida tektonik xaritalar tuziladi.
Rivojlaniş tarixi
13ÖzME'ga köra, Yer yuzasining dengiz tubi kötarilib quruqlikka, quruqlik esa çökib dengizga aylanişi haqida Abu Rayhon Beruniy aniq fikrlar bildirgan. Uyğoniş davrida Leonardo da Vinçi baland toğlarda dengiz çiğanoqlari topilişini quruqlik kötarilganining dalili deb bilgan. 17-asrda Nikolas Steno çökindi qatlamlar dastlab gorizontal yotganini, keyin harakatlar natijasida qiyalanib burmalanganini körsatgan. 18–19-asrlarda vertikal harakatlar ğoyasi ustun bölgan, 19-asr örtalaridan esa burmali zonalarni geosinklinallar nazariyasi bilan izohlaş boşlangan.
20-asrning birinçi yarmida Yerning siqilişi (kontraksiya), pulsatsiyasi va kengayişi haqidagi gipotezalar ilgari surilgan. 1912-yilda Alfred Vegener qit'alar siljişi gipotezasini taklif qilgan. ÖzME'ga köra, 20-asrning 60-yillarida okean tubi örganilib, okean osti toğ tizmalari, riftlar va ular böylab joylaşgan magnit anomaliyalari kaşf etilgaç, tektonikada yangi davr boşlangan: Yer pösti bloklarini qözğalmas deb biluvçi fiksizm örniga ularning gorizontal siljişini tan oluvçi mobilizm qaraşlari kuçaygan.
Bugungi kunda bu yönalişning asosiy nazariyasi plitalar tektonikasidir. Inglizça Vikipediyaga köra, litosfera nisbatan bikr plitalarga bölingan bölib, ular nisbatan yumşoq astenosfera ustida siljiydi; bu harakatning asosiy manbai — Yer içidan issiqlikning uzluksiz çiqişi. Plitalar çegarasi uç turda böladi: plitalar bir-biridan uzoqlaşadigan (divergent), bir-biriga tomon harakatlanadigan (konvergent) va yonma-yon siljiydigan (transform) çegaralar. Dunyodagi kuçli zilzilalar va vulqonlarning köpçiligi aynan şu çegaralarda joylaşgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tektonika // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2470 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATektonika. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2470
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2470
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Тектоникаru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Tectonicsen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 8-jild, 225–227-b.manbaa.uz · ÖzME, 8-jild, 225–227-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.