Tonga
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Tonga (çitonga, şuningdek Zambezi) — asosan tonga xalqi (bantu batonga) sözlaşadigan bantu tili. U Zambiyaning janubiy, Lusaka, Markaziy va Ğarbiy viloyatlarida hamda Zimbabvening şimolida tarqalgan.
Tasnifi
13Tonga bantu botatvo guruhiga kiradi va Guttri tasnifida M64 belgisi bilan körsatiladi. Nomlari öxşaş bölsa-da, Zambiya tongasi boşqa tonga tillari bilan yaqin qarindoş emas. Bular: Malavidagi tonga (N15), Mozambikdagi tonga (gitonga, S62) hamda Mozambikning şimoli-ğarbidagi Tete viloyatida sözlaşiladigan tonga. Oxirgisi sena va nyungwe tillariga yaqin.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Tilda tonga xalqidan taşqari iwe, toka va leya xalqlari, şuningdek ikki tilli köplab zambiyaliklar va zimbabveliklar ham gaplaşadi. Zambiyada tonga Janubiy viloyat, Lusaka va Markaziy viloyatlar maktablarida birinçi til sifatida öqitiladi. U bemba, lozi va nyanja bilan birga Zambiyadagi asosiy lingua franca (umumiy muloqot tili)laridan biri.
Ikki aniq lahja farqlanadi: vodiy tongasi va yassitoğlik tongasi. Vodiy tongasi asosan Zambezi vodiysida va batonga hududining janubida, yassitoğlik tongasi esa Monze tumani atrofida va şimoliy hududlarda keng tarqalgan.
Yozuvi
13Tonga oğzaki til sifatida şakllangan va yozuvga 19-asrda hududga missionerlar kelgaç tuşirilgan. Tilda naşrlar soni ortib bormoqda, biroq u töliq standartlaştirilmagan: bir lahja vakillari bir xil sözni yozuvda turliça yozişi mumkin.
Xususiyatlari
13Fonologiya. /l/ tovuşi erkin almaşinib [ɾ] tarzida ham eşitilişi mumkin. Lahjalar orasida jağ-tanglay affrikatlari /t͡ʃ, d͡ʒ, ⁿd͡ʒ/ tanglay portlovçilari [c, ɟ, ᶮɟ] sifatida ham talaffuz qilinadi. Yassitoğlik lahjasida /f, v/ tovuşlari [h, ɦ] kabi eşitilişi mumkin. Ayrim sözlaşuvçilarda qöşni lahjalardagi /mw/ örnida lab-burun klik tovuşi uçraydi, masalan mwana ‘bola’ va kunwa ‘içmoq’ sözlarida.
Fe'l. Tonga bantu tillarining odatiy tuzilişiga ega: bitta söz içida egalik belgisi, zamon belgisi, vositasiz töldiruvçi va hatto vositali töldiruvçi fe'l özagi bilan birikişi mumkin.
Ton tizimi. Tonga ohangli til bölib, baland va past ohangli böğinlarga ega. Ohanglarning joylaşuvi murakkab va boşqa bantu tillaridan farq qiladi: tongada past bölgan böğin boşqa tillardagi qardoş sözda baland bölişi mumkin va aksinça. A. E. Meusen 1963-yildan boşlab bir qator olimlar ohang örnini belgilovçi qoidalarni aniqlaşga urinişgan. Baland ohang öz asl örnidan ajralib, çapga siljiş xususiyatiga ega, masalan: íbúsi ‘tutun’, ibusu ‘un’. Fe'llarda ohang tizimi yanada murakkab. Ba'zi olimlar (Karter, Goldsmit) tongani ham ohang, ham urğuga ega deb tahlil qilgan, Pulleyblank esa şu ma'lumotlarni urğusiz, faqat ohang qoidalari bilan izohlagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Tonga // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/204 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APATonga. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/204
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/204
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.