Toqi Zargaron

Toqi Zargaron (forsça «zargarlar toqi») — Buxoroning tarixiy markazidagi gumbazli savdo inşooti; şaharning eski yopiq bozorlari orasida eng yirigi. ÖzME'ga köra, u zargarlik buyumlari savdosiga möljallangan markaz bölgan va Buxorodagi toqilar orasida hajmi hamda tuzilişining murakkabligi jihatidan ajralib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, inşoot Buxoroning boşqa yodgorliklari bilan birga YUNESKOning «Buxoroning tarixiy markazi» nomli Jahon merosi obyekti tarkibiga kiradi.1

Toqi Zargaronning qurilgan vaqti manbalarda turliça körsatiladi. ÖzME'ga köra, bino asosan 15-asrda qurilgan, 16-asrda esa töliq ta'mirlangani uçun köpinça şu asrga tegişli deb hisoblanadi; ba'zi tadqiqotçilar gumbaz arablar bosqinidan oldin ham mavjud bölgan, deb taxmin qiladi. Vosifiy 16-asr boşida yozgan asarida bu joyni Buxoroning çorsusi, ya'ni çorrahadagi bozori sifatida tilga olgan. Rusça Vikipediya esa binoni 1586–1587-yillarda, şayboniylardan Abdullaxon II hukmronligi davrida qurilgan deb yozadi.

Rusça Vikipediyaga köra, bozor 20-asr örtalarigaça faoliyat körsatgan: unda asosan zargarlik buyumlari sotilgan, ayrim qismida esa boşqa mollar savdosi bölgan. Hozir bino sayyohlar köp keladigan joy bölib, içida suvenir, antikvar buyumlar va hunarmandçilik mahsulotlari dökonlari hamda zargar ustaxonalari joylaşgan.

ÖzME'ga köra, Toqi Zargaron Uluğbek madrasasi yonida, qadimgi şahristonning markazida, ikki katta köça kesişgan çorrahani yopib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, u Poyi Kalon ansamblidan taxminan 20 metr şimoli-şarqda joylaşgan va pişiq ğiştdan qurilgan.

Binoning markaziy ulkan gumbazi sakkizta ravoqqa tayanadi. ÖzME'ga köra, inşootning tarhi 45,4 × 43,5 metr, balandligi 16,7 metr, gumbaz asosining aylanasi 14 metr. Köp qirrali poygumbazda 16 ta darça bölib, ular orqali bino içiga yoruğlik tuşadi. Markaziy gumbaz atrofida balandligi 5–7 metrli kiçik gumbazlar bilan yopilgan dökonlar joylaşgan.

ÖzME'ga köra, ötmişda Toqi Zargaron dalonlarida 36 ta zargarlik ustaxonasi va dökoni bölgan, atrofida esa savdo rastalari, omborlar va karvonsaroylar qurilgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu yerda oltin va kumuşdan bezaklar yasalib sotilgan, qimmatbaho toşlar bilan işlangan, ehtimol, Buxoro tangalarining bir qismi ham zarb qilingan. Toqi Zargaron Toqi Sarrofon va Toqi Telpakfuruşon bilan birga Buxoroning savdo köçalari tizimini taşkil etgan.