Travmatizm

Travmatizm — muayyan aholi guruhida yoki muayyan şaroitda ma'lum vaqt oraliğida yuz bergan jarohatlar (travmalar) majmui. Bu atama alohida bir jarohatni emas, balki jarohatlanişning ijtimoiy hodisa sifatidagi körinişini — uning miqdori, sabablari va tarqaliş xususiyatlarini anglatadi. Rusça Vikipediyaga köra, travmatizm aholining umumiy kasallanişining bir qismi hisoblanadi: jarohatlar birlamçi nogironlik va ölim sabablari orasida uçinçi örinda, mehnatga layoqatli yoşdagi kişilarda esa ölim sabablari orasida birinçi örinda turadi. Erkaklar barça yoş guruhlarida ayollarga qaraganda köproq jarohat oladi.12

ÖzME travmatizmni ikki katta guruhga ajratadi: işlab çiqariş travmatizmi (sanoat va qişloq xöjaligida) va işlab çiqarişdan taşqari travmatizm. Ikkinçi guruhga transport, köça, maişiy, sport va bolalar travmatizmi kiradi. Rusça Vikipediya bu röyxatga maktab travmatizmini ham qöşadi.

ÖzME'ga köra, işlab çiqarişdagi jarohatlar köpinça mehnat şaroitining bevosita ta'siri — xavfsizlik texnikasi va mehnat muhofazasidagi kamçiliklar, mehnatning notöğri taşkil etilişi, işçining malakasizligi, ruhiy yoki jismoniy toliqişi oqibatida kelib çiqadi. Qişloq xöjaligida murakkab maşinalar bilan işlaganda texnik bilim yetişmasligi va intizom buzilişi asosiy sabablardan hisoblanadi.

Rusça Vikipediya sabablarni batafsilroq tasniflaydi: taşkiliy (iş joyining yomon taşkil etilişi, nazoratning yetişmasligi, tayyorgarliksiz işçini işga qöyiş), texnik (uskuna va himoya qurilmalaridagi nuqsonlar), sanitariya-gigiyena (yoruğlik, harorat, çang, şamollatişdagi kamçiliklar), ijtimoiy-psixologik, iqlim va boşqa omillar. Oldini oliş yöllari sifatida jarayonlarni mexanizatsiyalaş va avtomatlaştiriş, xavfsiz texnika yaratiş, işçilarni kasbiy tanlaş va öqitiş, şaxsiy himoya vositalaridan foydalaniş körsatiladi.

ÖzME'ga köra, köça va transport travmatizmining asosiy sabablari şahar transporti harakati va spirtli içimliklarni suiiste'mol qiliş bilan boğliq, maişiy jarohatlar esa uyni yiğiştiriş, elektr asboblaridan foydalaniş kabi uy işlari paytida sodir böladi. Rusça Vikipediya maişiy jarohatlarning taxminan uçdan bir qismi ovqat tayyorlaş, tozalaş va ta'mirlaş bilan boğliqligini, ularda qöl panjasi eng köp şikastlanişini qayd etadi.

ÖzME sport jarohatlarini maşğulotlarning notöğri taşkil etilişi, şuğullanuvçining betobligi, maydon va asboblarning nosozligi bilan izohlaydi. Bolalar travmatizmi esa bolalarning şöxligi, tajribasizligi, elektrdan şikastlanişi, gavjum köçalarda öynaşi va velosiped haydaşi bilan boğliq. Rusça Vikipediyaga köra, uy şaroitida bolalar uçun eng oğir jarohatlar — kuyiş va suyak sinişi bölib, ularning asosiy sababi kattalar nazoratining yetarli emasligidir.

Inglizça Vikipediyaga köra, jarohatlarning oldini oliş soğliqni saqlaş va xavfsizlik sohasining alohida yönalişi bölib, u odatda «uç E» tamoyiliga tayanadi: aholini öqitiş (education), texnik yeçimlar (engineering) va qonunlarni joriy etiş hamda ularga amal qildiriş (enforcement). Masalan, avtomobil konstruksiyasini xavfsizroq qiliş yöl-transport jarohatlarini sezilarli kamaytirgan. Mutaxassislar «baxtsiz hodisa» atamasi örniga «qasddan bölmagan jarohat» atamasini afzal köradi, çunki bunday jarohatlarning köpçiligini oldindan bartaraf etiş mumkin.