Tropizm

Tropizm (yunonça «tropos» — buriliş, yönaliş) — ösimlik a'zolarining yoruğlik, Yerning tortişiş kuçi, namlik, kimyoviy moddalar kabi bir tomondan ta'sir etuvçi omillarga javoban burilib ösişi yoki egilişi. ÖzME'ga köra, ösimlik ta'sir manbai tomon egilsa, musbat, undan teskari tomonga burilsa, manfiy tropizm deyiladi. Tropizm ösimliklarning muhitga moslaşişidagi muhim hodisalardan biri bölib, Biologiya va Ösimliklar fiziologiyasida örganiladi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, tropik javob uç bosqiçda keçadi: ösimlik avval ta'sirni sezadi, söng signal hujayralarga uzatiladi, oxirida ma'lum yönalişdagi ösiş yuz beradi. Rusça Vikipediyaga köra, hodisa sitoplazmaning ta'sirlanuvçanlik xususiyatiga asoslanadi. 1927-yilda taklif etilgan Xolodniy–Vent modeliga köra, poya va ildizlarning egilişi ösiş gormoni — auksinning ösimlik a'zosida notekis taqsimlanişi bilan izohlanadi. Masalan, poyaning soya tomonida auksin köproq töplanadi, u yerdagi hujayralar tezroq ösadi va natijada poya yoruğlik tomonga egiladi.

Tropizmni yönalişsiz taşqi ta'sirga javob bölgan nastiyadan farqlaş lozim: masalan, gul tojbarglarining kun va tunga qarab oçilib-yopilişi nastiyaga kiradi.

Tropizm ta'sir etuvçi omil turiga qarab nomlanadi:

• Fototropizm — yoruğlik tomon burilib ösiş; xona derazasi yonidagi ösimliklarning oynaga qarab egilişi bunga misol.
• Geotropizm (gravitropizm) — Yerning tortişiş kuçiga javob. Rusça Vikipediyaga köra, asosiy ildiz musbat geotropizm tufayli pastga, poya esa manfiy geotropizm tufayli yuqoriga ösadi; ildiz qini hujayralaridagi kraxmal donaçalari tortişiş yönalişini sezuvçi vazifasini bajaradi.
• Gidrotropizm — namlik manbai tomon ösiş; ildizlar tuproqning nam qatlamlariga intiladi.
• Xemotropizm — kimyoviy moddalarga javob, masalan, ildizlarning ozuqa moddalari köp joy tomon ösişi.
• Termotropizm — haroratga, tigmotropizm esa tegiş va tayançga javob; çirmovuq va jingalaklarning tayanç atrofiga öralişi şunga misol.

Ta'sir yönalişiga nisbatan joylaşuviga köra ortotropizm (a'zo ta'sir yönalişi böylab), diatropizm (unga tik) va plagiotropizm (qiya burçak ostida) farqlanadi.

ÖzME'ga köra, tropizmni yuzaga keltirgan ta'sir yöqotilsa, ösimlik avvalgi holatiga qaytişga intiladi; bu hodisa avtotropizm deyiladi. Inglizça Vikipediya «tropizm» atamasi mikrobiologiyada ham işlatilişini qayd etadi: viruslar va boşqa qözğatuvçilarning muayyan xöjayin, töqima yoki hujayra turini tanlab zararlaşi şunday ataladi.