Troya uruşi

Troya uruşi — qadimgi yunon afsonalari va eposlarida hikoya qilinadigan, Miken şohi Agamemnon boşçiligidagi axey (yunon) şohlari ittifoqining Kiçik Osiyodagi Troya şahriga qarşi olib borgan ön yillik uruşi. Uruş Troyaning hiyla bilan egallanişi va vayron etilişi bilan tugagan. Inglizça Vikipediyaga köra, an'anada bu voqealar miloddan avvalgi 13-asr yoki 12-asr boşlariga qöyiladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, uruşning ildizi ma'budalar Gera, Afina va Afrodita örtasidagi oltin olma ustidagi bahsga borib taqaladi. Troya şahzodasi Paris olmani Afroditaga bergan, u esa evaziga Parisga dunyodagi eng gözal ayol — Yelenaning muhabbatini va'da qilgan. Yelena Sparta şohi Menelayning xotini edi. ÖzME uni Menelayning qizi deb yozadi, ammo afsonalarning keng tarqalgan talqiniga köra, Yelena Menelayning rafiqasi bölgan. Paris Yelenani Troyaga olib ketgaç, Menelay va uning akasi Agamemnon yunon şohlarini yordamga çaqirib, katta flot bilan Troya sohillariga yöl olgan.

ÖzME'ga köra, Troya şohi Priamga frigiyaliklar, likiyaliklar va frakiyaliklar ittifoqçi bölib yordam bergan. Harbiy harakatlar asosan atoqli qahramonlarning yakkama-yakka olişuvlaridan iborat bölgan. Yunonlar tomonida Axilles, ikki Ayaks, Patrokl, Agamemnon va Odissey, troyaliklar tomonida Gektor, Glavk, Sarpedon va Eney şuhrat qozongan. Ön yillik qamaldan söng yunonlar mahşur yöğoç ot hiylasi yordamida şaharni egallagan va aholining köp qismini qirib taşlagan.

Uruş haqidagi asosiy manbalar Gomerga nisbat beriladigan «Iliada» va «Odisseya» dostonlaridir. Inglizça Vikipediyaga köra, «Iliada» qamalning öninçi yilidagi bir neça kunlik voqealarni, «Odisseya» esa Troya qulagaç Odisseyning uyiga qaytiş sarguzaştlarini hikoya qiladi. Uruşning boşqa bosqiçlari asosan parçalar holida saqlangan «Epik sikl» dostonlarida, Troyaning yonişi esa Vergiliyning «Eneyida» dostonida tasvirlangan.

Qadimgi yunonlar Troyani Dardanell böğozi yaqinida joylaşgan deb bilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1868-yilda Genrix Şliman bilan uçraşgan Frenk Kalvert uni Troya hozirgi Turkiyadagi Hisorlik tepaligida bölgan, deb işontirgan; bugungi olimlarning aksariyati bu fikrga qöşiladi. ÖzME'ga köra, arxeologik qazişmalar şahar miloddan avvalgi taxminan 1260-yilda uzoq qamalni boşdan keçirib, vayron bölganini körsatgan. Inglizça Vikipediyaning qayd etişiça, uruş haqiqatda bölgan-bölmagani hanuz bahsli: köp olimlar rivoyat zamirida bronza davri Miken qamallari va yurişlari haqidagi xotiralar yotgan bölişi mumkin, deb hisoblaydi. Eratosfen uruşni miloddan avvalgi 1194–1184-yillarga oid deb sanagan.

ÖzME'ga köra, troyaliklarning mağlubiyati keyinçalik doriylar tomonidan Yunonistondan siqib çiqarilgan axeylarning bir qismi Kiçik Osiyoga köçib ötişini osonlaştirgan.