Valyuta

Valyuta (italyança «valuta» — qiymat, lotinça «valere» — qadrlanmoq, qimmatga ega bölmoq) — ikki ma'noda işlatiladigan iqtisodiy atama. ÖzME'ga köra, birinçidan, u mamlakatning pul birligi va uning turini (oltin, kumuş yoki qoğoz pul) bildiradi; ikkinçidan, xalqaro muomalada qöllanadigan çet el pullari hamda şu pullarda ifodalangan kredit va tölov hujjatlari — veksellar, çeklar va boşqalar ham valyuta deb ataladi. Valyuta Pul tuşunçasi bilan çambarças boğliq.12

Rusça Vikipediyaga köra, «valyuta» atamasi kontekstga qarab faqat naqd pul belgilarini, çet davlatning pul belgilari va qimmatli qoğozlarini yoki bank hisoblaridagi mablağlarni ham anglatişi mumkin. Söz italyança «valuta» — qiymat, tanga sözidan kelib çiqqan va keng iste'molga 20-asrning ikkinçi yarmida kirgan; şu bois, masalan, qadimgi Rim dinariyi odatda valyuta emas, tanga deb ataladi. Inglizça Vikipediya valyutani almaşuv vositasi sifatida qöllanadigan pulning standartlaşgan şakli deb ta'riflaydi.

ÖzME'ga köra, 19-asrgaça köp mamlakatlarda kumuşga asoslangan pul tizimi yoki bir vaqtda oltin va kumuşdan foydalanadigan bimetalizm keng tarqalgan. 19-asrdan boşlab avval Angliyada, keyin boşqa mamlakatlarda oltin valyuta tizimi joriy etilgan: bunda pul birligi qat'iy miqdordagi oltinga tenglaştirilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1900-yilga kelib sanoatlaşgan mamlakatlarning köpi oltin standartiga ötgan, undan sönggi bölib 1971-yilda AQŞ voz keçgan. Şu tariqa 20-asrning 70-yillaridan boşlab oltin va kumuşga almaştirilmaydigan qoğoz pullar asosiy valyutaga aylangan. Bunday pullar inflyatsiya natijasida qadrsizlanişi mumkin, şunda davlatlar ba'zan devalvatsiya — milliy valyutaning rasmiy kursini pasaytiriş tadbirlarini ötkazadi.

ÖzME'ga köra, valyutalar boşqa valyutalarga almaştiriliş darajasiga köra uç turga bölinadi. Erkin almaştiriladigan valyutalar har qanday çet el valyutasiga çeklanmagan miqdorda almaştiriladi va istalgan mamlakatga erkin ötkaziladi. Qisman almaştiriladigan valyutalarda ayrim operatsiyalar yoki ayrim egalar uçun çeklovlar bor. Almaştirilmaydigan valyuta esa faqat öz mamlakati doirasida amal qiladi. Kursi barqaror valyutalar «qattiq» valyuta deb ham ataladi.

Xalqaro hisob-kitoblar asosan erkin almaştiriladigan valyutalarda olib boriladi. ÖzME'ga köra, Xalqaro valyuta fondi bunday valyutalar qatoriga AQŞ dollari, Kanada dollari, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari valyutasi, Şveysariya franki, Yaponiya iyenasi va boşqalarni kiritadi. Rusça Vikipediyaga köra, valyutalarning xalqaro kodlari ISO 4217 standarti bilan belgilanadi: masalan, AQŞ dollari — USD, yevro — EUR.

ÖzME'ga köra, Özbekistonning milliy valyutasi — söm 1994-yil 1-iyuldan muomalaga kiritilgan. Uning xalqaro kodi — UZS.