Variometr

Variometr (lotinça vario — «özgartiraman» va yunonça metreo — «ölçayman») — bir neça xil ölçov va sozlaş asboblarining umumiy nomi. ÖzME'ga köra, bu atama aviatsiyada, radiotexnikada, geofizikada va gravimetriyada turli qurilmalarga nisbatan qöllanadi. Ularning barçasini biror kattalikning özgarişini kuzatiş yoki uni bir tekis özgartiriş vazifasi birlaştiradi.12

Aviatsiyada variometr uçiş apparatining kötarilişi yoki pasayişi tezligini, ya'ni balandlikning vaqt birligida qança özgarayotganini körsatadigan pilotaj asbobidir. ÖzME'ga köra, u havo ötkazmaydigan korpus içiga joylaştirilgan manometrik quti asosida işlaydi: quti içidagi atmosfera bosimi bilan korpus içidagi, taşqi havoga ingiçka nayça — kapillyar orqali tutaşgan bosim soliştiriladi. Balandlik özgarganda havo kapillyar orqali sekin ötgani uçun ikki bosim örtasida farq paydo böladi; samolyot bir xil balandlikda uçsa, bu farq yöqoladi. Rusça Vikipediyaga köra, asbobning sezgir elementi aynan şu manometrik quti bölib, uning harakati millar orqali şkalaga uzatiladi.

Inglizça Vikipediyaga köra, asbob köpinça vertikal tezlik körsatkiçi deb ham ataladi va mamlakatga qarab metr/sekund, fut/minut yoki uzellarda darajalanadi. Dvigatelli samolyotda uçuvçi u orqali gorizontal uçiş saqlanayotganini tekşiradi, planyorçilar esa undan deyarli doimiy foydalanadi: variometr kötariluvçi va tuşuvçi havo oqimlarini aniqlaşga yordam beradi, köpinça ovozli signal bilan işlaydi. Bu manba ma'lumotiga köra, 1930-yilda planyorçi Robert Kronfeld variometrdan dastlab foydalanganlardan biri bölgan.

ÖzME'ga köra, radiotexnikada variometr — radiopriyomnikning tebraniş konturini kerakli tölqinga sozlaş uçun xizmat qiladigan, induktivligi özgaradigan ğaltak. U qözğalmas taşqi qism — stator va içkaridagi qözğaluvçi qism — rotordan iborat bölgan; tölqinni topiş uçun rotor stator içida buralgan. Keyinçalik bunday tuzilma örnini içida magnitodielektrik özak siljiydigan ğaltaklar egallagan: endi sozlaş uçun özakni çulğam içida suriş kifoya.

Geofizikada magnit variometr Yer magnit maydonining vaqt davomida qanday özgarişini qayd etadi. ÖzME'ga köra, unda sezgir magnit millari, magnitga töyingan datçiklar yoki kvant datçiklardan foydalaniladi; bu asboblar magnitometr va magnitograflarga yaqin turadi. Gravitatsion variometr esa tortişiş kuçining fazodagi özgarişini ölçaydi va foydali qazilmalarni qidirişda qöllanadi.