Vaşgird

Vaşgird (Vaşjird) — ilk örta asrlarda Şimoliy Toxaristonda mavjud bölgan şahar va unga qaraşli viloyat. ÖzME'ga köra, uning nomi qadimiy manbalarda turli şakllarda uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, şahar xarobalari hozirgi Tojikistonning Fayzobod tumanida, Ilyak daryosining öng sohilida joylaşgan, Fayzobod nomining özi ham örta asrlardagi Vaşgird nomidan kelib çiqqan.1

ÖzME'ga köra, şahar dastlab «Avesto»da Visagird, keyinroq Firdavsiyning «Şohnoma»sida Afrosiyob podşoligi davri voqealari hikoya qilinganda Visa va Visagird şakllarida tilga olinadi. Nomning kelib çiqişi haqida ikki taxmin bor: u Afrosiyobning vaziri Piron Visa nomiga boğliq bölişi yoki «Vaxş» va «kard» sözlaridan tuzilib, «Vaxş ma'budi yaratgan» degan ma'noni anglatişi mumkin. Ensiklopediya 19-asrda Örta Osiyoda «vaşgird» sözi daryo qumidan oltin ajratib oladigan asbobni bildirganini ham qayd etadi. Rusça Vikipediyaga köra, Muğ toği qal'asidan topilgan söğdiy hujjatlarda şahar Vaşgirt yoki Vaşkird deb yozilgan.

ÖzME'ga köra, 7-asrning birinçi yarmida Vaşgird Xuttalon viloyatidagi rustoqlardan (tumanlardan) birining markazi bölgan. Xitoyning «Tanşu» yilnomasida U-şe-ke deb atalgan bu şahar Xuttalonga qaraşli Kumed rustoğining ma'muriy markazi sifatida körsatilgan. 9-asrda Vaşgird musulmon dunyosining eng yirik çegara şaharlaridan biri hisoblangan, atrofida 700 ga yaqin mustahkam istehkom bölgan. 826–827-yillarda viloyat xalifalikka 1000 dirham soliq tölagan. 10-asrda şahar kattaligi jihatidan Şuman bilan teng, Termizdan esa sal kiçik bölgan. ÖzME'ga köra, 12-asrda bu yerda maşhur rabotlar hamda islomgaça bölgan yozuvda bitilgan yodgorliklar mavjud bölgan, şaharga xorijiy ölkalardan sayyohlar kelib turgan.

ÖzME'ga köra, şahar toğlar orasida joylaşgan. Vasiliy Bartold uni hozirgi Fayzobod örnida deb hisoblagan, A. M. Belenitskiy esa Fayzoboddan birmunça uzoqdagi Sari Mozor qişloği çetidagi, taxminan 80 gektar maydonli şahar xarobasini Vaşgird deb bilgan. Yaqindagi qabristonda 9-asrda Balxda yaşagan sufiy Xotam al-Asammning mozori bor; u balxlik sufiy Şaqiq Balxiyning şogirdi bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, şahar Buyuk ipak yölining Balxdan Termiz, Çağoniyon va Olay vodiysi orqali Qaşqarga boradigan tarmoğida joylaşgan. Bu manbaga köra, şahar ikki qal'a, şahriston va rabotdan iborat bölgan, eng katta qismi bölgan rabot 60 gektarni egallagan. Arxeologik qazişmalar 2004-yildan Tojikiston Fanlar akademiyasi olimlari tomonidan olib borilmoqda.