Vassallik

Vassallik ([[Lotin tili|lotinça]] vassalus — «vassal», vassus — «xizmatkor») — örta asrlarda, ayniqsa Ğarbiy Yevropada keng tarqalgan, bir feodalning (vassalning) boşqa, yuqoriroq feodalga (senorga) şaxsan qaram bölişiga asoslangan ierarxik munosabatlar tizimi. ÖzME'ga köra, vassal odatda senordan yer mulki — feod olgan va buning evaziga unga nisbatan muayyan majburiyatlarni zimmasiga olgan.12

Rusça Vikipediyaga köra, Ğarbiy Yevropada vassallik tizimi 8–9-asrlarda Franklar qirolligida vujudga kelgan. Qirol Karl Taqir çiqargan Mersen kapitulyariysiga köra har bir erkin dehqon kimningdir «odami» bölişi şart edi. Dastlab yer vassalga umrbod berilgan, 10-asrga kelib esa vassallar ularni merosga qoldiriş huquqini qölga kiritgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Buyuk Karl hukmronligi davrida vassallik bilan yer in'om etiş örtasidagi boğliqlik asta-sekin mustahkamlangan, çunki yer öşa davrdagi asosiy boylik bölgan; otliq qöşin ahamiyati ortgani sari vassal öz otliq askarlarini ta'minlaş uçun yerdan keladigan daromadga muhtoj bölgan.

ÖzME'ga köra, vassal öz xöjayinini qöriqlaşi, uning moddiy manfaatlarini himoya qilişi, yiliga qirq kun harbiy xizmat ötaşi yoki mulkining kattaligiga qarab otryad yuborişi, ayrim hollarda esa senorga pul bilan yordam berişi kerak edi. Rusça Vikipediyaga köra, vassal senorning kengaşida qatnaşgan, uning yerlari çegarasini himoya qilgan va u asirga tuşsa, tölov tölab ozod qilgan. Senor esa öz navbatida vassalni harbiy hujumdan himoya qiliş majburiyatini olgan.

Munosabatlar sadoqat qasami va maxsus marosim — kommendatsiya, keyinroq ommaj bilan rasmiylaştirilgan. Bu marosimda vassal kaftlarini senorning kaftlari orasiga qöygan, senor esa unga qiliç va qölqop topşirgan.

Tizim çöqqisida oliy senor — syuzeren, odatda qirol turgan. U yerni yirik feodallarga bergan, ular öz navbatida yerni bölib, öz vassallariga taqsimlagan. Bu «qaramlik zinapoyasi» öz vassaliga ega bölmagan va bevosita dehqonlarni boşqargan ritsarlargaça davom etgan. ÖzME ta'kidlaganidek, oliy senorga vassal bölgan yirik feodallarning ham öz vassallari bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Yevropa qit'asining köp mamlakatlarida «vassalimning vassali — mening vassalim emas» qoidasi amal qilgan: qirolning bilvosita vassali unga böysunişga majbur bölmagan. Bu feodal tarqoqlikni kuçaytirgan. Angliyada esa bu qoida qaror topmagan, qirol barça yer egalaridan sadoqat qasamini olgan. ÖzME vassallar köpinça majburiyatlarini bajarmay, hatto öz senoriga qarşi çiqqanini ham qayd etadi.

Rusça Vikipediyaga köra, Örta Osiyoda öxşaş tizim 11–13-asrlarga kelib şakllangan: in'om qilingan yer — iqto merosiy mulkka aylangan, uning egasi harbiy xizmat ötagan va dehqonlardan soliq yiğgan. Biroq markaziy hokimiyat kuçliroq bölgani uçun Osiyo feodallari Yevropadagi kabi keng erkinliklarga ega bölmagan. Yaponiyada samuraylar daymyolarning sodiq vassallari bölgan va bu tizim 1868-yilgi Meydzi tiklanişigaça saqlangan.

Markazlaşgan davlatlar paydo bölişi bilan vassallik ahamiyatini yöqota boşlagan. Rusça Vikipediyaga köra, 13-asrning ikkinçi yarmidan vassallarning harbiy majburiyati yollanma qöşinni saqlaş bilan almaştirilgan, tizim esa 18–19-asrlardagi inqilobiy özgarişlar ta'sirida butunlay barham topgan. Yangi davrda «vassal davlat» atamasi paydo bölgan: u boşqa davlatga qaram, lekin ma'lum muxtoriyatini saqlagan davlatni anglatadi.